Quyền và trách nhiệm của Công đoàn cơ sở trong công tác an toàn, vệ sinh lao động

Công đoàn cơ sở có vai trò quan trọng trong công tác an toàn, vệ sinh lao động tại doanh nghiệp (minh hoạ)

Hoa Văn

Trong môi trường lao động công nghiệp hiện đại, việc bảo đảm An toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) không chỉ là trách nhiệm đơn phương của Người sử dụng lao động (NSDLĐ) mà còn đòi hỏi sự giám sát, đồng hành chặt chẽ từ đại diện của người lao động. Công đoàn cơ sở chính là tổ chức đóng vai trò then chốt, là "lá chắn" bảo vệ trực tiếp sức khỏe và tính mạng của người lao động (NLĐ) tại nơi làm việc.

Dưới đây chúng tôi giới thiệu về quyền và trách nhiệm của Công đoàn cơ sở trong công tác ATVSLĐ căn cứ theo quy định tại Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015.

GIẢI THÍCH QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT

Điều 10 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 quy định rất chi tiết về quyền và trách nhiệm của Công đoàn cơ sở, có thể được nhóm thành 4 chức năng cốt lõi sau:

1. Chức năng Tham gia xây dựng, thương lượng và đối thoại

- Xây dựng kế hoạch: Công đoàn cơ sở tham gia với NSDLĐ xây dựng và giám sát việc thực hiện kế hoạch, quy định, nội quy, quy trình, biện pháp bảo đảm ATVSLĐ, cải thiện điều kiện lao động. (Cụ thể, Điều 76 cũng bắt buộc NSDLĐ khi lập kế hoạch ATVSLĐ hằng năm phải lấy ý kiến Ban chấp hành công đoàn cơ sở).

- Thương lượng tập thể: Đại diện cho tập thể NLĐ thương lượng, ký kết và giám sát việc thực hiện các điều khoản về ATVSLĐ trong thỏa ước lao động tập thể.

- Đối thoại: Trực tiếp đối thoại với NSDLĐ để giải quyết các vấn đề liên quan đến quyền, nghĩa vụ của NLĐ và NSDLĐ về ATVSLĐ.

2. Chức năng Kiểm tra, Giám sát và Quyền yêu cầu ngừng việc

- Phối hợp kiểm tra: Tham gia, phối hợp với NSDLĐ tổ chức kiểm tra công tác ATVSLĐ; giám sát và yêu cầu NSDLĐ thực hiện đúng các quy định pháp luật.

- Quyền "Phủ quyết" (Tạm ngừng hoạt động): Đây là một trong những quyền lực mạnh mẽ nhất. Công đoàn có quyền yêu cầu người có trách nhiệm thực hiện ngay biện pháp bảo đảm ATVSLĐ, kể cả trường hợp phải tạm ngừng hoạt động nếu cần thiết khi phát hiện nơi làm việc có nguy cơ gây nguy hiểm đến sức khỏe, tính mạng của NLĐ.

3. Chức năng Xử lý sự cố và Điều tra tai nạn lao động

- Tham gia điều tra: Đại diện Ban chấp hành công đoàn cơ sở là thành viên bắt buộc của Đoàn điều tra tai nạn lao động cấp cơ sở. Công đoàn giám sát việc giải quyết chế độ, đào tạo nghề và bố trí công việc cho người bị tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.

- Báo cáo thay NSDLĐ: Trường hợp NSDLĐ có hành vi che giấu, không thực hiện nghĩa vụ khai báo tai nạn lao động, công đoàn cơ sở có trách nhiệm thông báo ngay với cơ quan quản lý nhà nước có thẩm quyền để tiến hành điều tra.

4. Chức năng Tuyên truyền và Quản lý mạng lưới An toàn, vệ sinh viên

- Tuyên truyền, huấn luyện: Tuyên truyền, vận động NLĐ và NSDLĐ thực hiện tốt các tiêu chuẩn, quy chuẩn; phối hợp tổ chức tập huấn, huấn luyện ATVSLĐ cho cán bộ công đoàn và NLĐ.

- Chỉ đạo trực tiếp: Công đoàn cơ sở trực tiếp quản lý, hướng dẫn hoạt động của mạng lưới an toàn, vệ sinh viên (lực lượng nòng cốt giám sát an toàn tại từng tổ, đội sản xuất). Đồng thời, đại diện công đoàn cơ sở giữ vai trò là Phó Chủ tịch Hội đồng an toàn, vệ sinh lao động cơ sở.

(Lưu ý: Trường hợp doanh nghiệp chưa có công đoàn cơ sở, công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở sẽ thực hiện các quyền và trách nhiệm này khi được NLĐ yêu cầu).

VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống: 

Tại phân xưởng may của Công ty X, hệ thống quạt thông gió và lọc bụi bị hỏng nghiêm trọng đã 3 ngày. Bụi vải và khí nóng tích tụ khiến không khí ngột ngạt, nhiều công nhân có biểu hiện chóng mặt, khó thở. Quản đốc phân xưởng vẫn ép công nhân làm việc để kịp đơn hàng xuất khẩu.

Giải quyết của Công đoàn cơ sở:

- Hành động khẩn cấp: Mạng lưới an toàn, vệ sinh viên báo cáo sự việc cho Ban chấp hành Công đoàn cơ sở. Căn cứ khoản 7 Điều 10 Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015, Chủ tịch Công đoàn cơ sở lập tức đến hiện trường, yêu cầu Quản đốc tạm ngừng hoạt động của phân xưởng vì phát hiện nguy cơ đe dọa trực tiếp đến sức khỏe NLĐ.

- Đối thoại và Kiến nghị: Công đoàn yêu cầu đối thoại khẩn cấp với Giám đốc Công ty X, kiến nghị phải sửa chữa ngay hệ thống thông gió và bồi dưỡng hiện vật (sữa, đường) cho công nhân bị ảnh hưởng.
Kết quả: Công ty X buộc phải cho công nhân tạm nghỉ (hưởng nguyên lương) để sửa chữa hệ thống thông gió, bảo đảm an toàn mới tiếp tục sản xuất. Công đoàn đã thực hiện xuất sắc vai trò bảo vệ sức khỏe NLĐ.

BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ

1. Hành lang pháp lý trao quyền lực thực chất cho Công đoàn 

Pháp luật hiện hành đã trao cho Công đoàn cơ sở những "vũ khí" pháp lý rất thực chất và mạnh mẽ, không chỉ dừng lại ở việc "động viên, thăm hỏi" mà tiến sâu vào chức năng kiểm soát rủi ro. Việc Công đoàn có quyền yêu cầu tạm ngừng hoạt động hay thay mặt NSDLĐ báo cáo cơ quan nhà nước khi NSDLĐ bưng bít thông tin tai nạn lao động cho thấy sự đề cao tính đối trọng, giám sát độc lập của tổ chức đại diện NLĐ.

2. Điểm nghẽn trong thực tiễn áp dụng 

Mặc dù luật quy định rất hay, nhưng thực tế việc Công đoàn cơ sở dám "đứng lên" yêu cầu NSDLĐ ngừng sản xuất là rất hiếm. Nguyên nhân cốt lõi là do cán bộ Công đoàn cơ sở (Chủ tịch, Ủy viên) phần lớn làm việc theo chế độ kiêm nhiệm, hưởng lương từ chính NSDLĐ. Sự phụ thuộc về kinh tế và quan hệ "người làm thuê - ông chủ" khiến họ mang tâm lý e ngại, sợ bị trù dập nếu đấu tranh quá gay gắt về vấn đề ATVSLĐ.

LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động:

- Nhận thức đúng về vai trò của Công đoàn: Đừng xem Công đoàn là lực lượng đối đầu. Việc Công đoàn giám sát ATVSLĐ giúp doanh nghiệp phát hiện sớm rủi ro, ngăn chặn các vụ tai nạn lao động thảm khốc có thể dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự hoặc thiệt hại hàng tỷ đồng.

- Tuân thủ thủ tục bắt buộc: Khi xây dựng Kế hoạch ATVSLĐ hằng năm, quy trình làm việc an toàn, hoặc ban hành quy chế hoạt động của mạng lưới an toàn, vệ sinh viên, NSDLĐ bắt buộc phải lấy/thống nhất ý kiến của Ban chấp hành Công đoàn cơ sở. Nếu bỏ qua bước này, các văn bản trên có thể bị coi là không hợp lệ khi bị thanh tra.

b. Đối với Tổ chức Công đoàn cơ sở:

- Nắm vững chuyên môn, phát huy sức mạnh mạng lưới: Cán bộ công đoàn phải am hiểu pháp luật và quy chuẩn kỹ thuật an toàn của ngành nghề mình. Đặc biệt, phải chú trọng đào tạo, bảo vệ và trả phụ cấp trách nhiệm đầy đủ cho lực lượng "An toàn, vệ sinh viên" tại các tổ sản xuất, vì đây chính là "tai mắt" phát hiện rủi ro sớm nhất.

- Chủ động đưa tiêu chuẩn cao hơn luật vào Thỏa ước: Đừng chờ luật quy định. Hãy sử dụng quyền thương lượng tập thể để đưa vào Thỏa ước lao động tập thể các điều khoản có lợi hơn về ATVSLĐ (ví dụ: yêu cầu công ty mua bảo hiểm tai nạn chất lượng cao 24/7 cho NLĐ, tăng thời gian khám sức khỏe chuyên sâu định kỳ).

c. Đối với Người lao động:

- Chủ động báo cáo: Khi phát hiện máy móc hỏng hóc, mất an toàn, thiếu phương tiện bảo hộ, phải báo ngay cho quản lý và cán bộ Công đoàn/An toàn vệ sinh viên.

- Nhờ Công đoàn bảo vệ: Nếu bạn bị tai nạn lao động nhưng công ty không chịu chi trả chi phí y tế, không giám định thương tật, hoặc không bồi thường, hãy lập tức làm đơn đề nghị Công đoàn cơ sở đại diện can thiệp, khiếu nại hoặc khởi kiện ra Tòa án để đòi lại quyền lợi chính đáng cho mình.

.....

Bài liên quan:

• Quy định về an toàn lao động & vệ sinh lao động
• Khám sức khoẻ định kỳ cho người lao động - trách nhiệm của NSDLĐ
• Tai nạn lao động là gì?
• Bệnh nghề nghiệp là gì?
• Danh mục nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm; đặc biệt nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm