Trình tự, thủ tục đăng ký tham gia và mức đóng BHXH tự nguyện

Những người không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc có thể chọn tham gia loại hình BHXH tự nguyện, để hưởng chế độ hưu trí về sau (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu 

Bảo hiểm xã hội (BHXH) tự nguyện là một chính sách an sinh xã hội ưu việt của Nhà nước, được thiết kế dành riêng cho lực lượng lao động tự do, lao động khu vực phi chính thức để họ có cơ hội tích lũy và hưởng lương hưu khi về già. Với sự ra đời của Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025), chính sách này tiếp tục được hoàn thiện với nhiều điểm mới về thủ tục, mức đóng và quyền lợi (đặc biệt là việc bổ sung chế độ trợ cấp thai sản đối với BHXH tự nguyện).

Dưới đây chúng tôi phân tích về đối tượng, mức đóng, trình tự thủ tục đăng ký BHXH tự nguyện và những đánh giá pháp lý liên quan.

1. Đối tượng tham gia Bảo hiểm xã hội tự nguyện

Căn cứ khoản 4 Điều 2 Luật BHXH 2024, đối tượng tham gia BHXH tự nguyện là công dân Việt Nam từ đủ 15 tuổi trở lên đáp ứng đủ 2 điều kiện:

- Không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc.

- Không phải là người đang hưởng lương hưu, trợ cấp BHXH, trợ cấp hằng tháng. Đồng thời, người lao động đang tạm hoãn thực hiện hợp đồng lao động, hợp đồng làm việc (mà không thỏa thuận đóng BHXH bắt buộc trong thời gian này) cũng có quyền tham gia BHXH tự nguyện.

2. Mức đóng và Phương thức đóng BHXH tự nguyện

Pháp luật trao cho người tham gia quyền tự quyết định mức đóng và phương thức đóng phù hợp với khả năng tài chính của mình.

a. Tiền thu nhập làm căn cứ đóng (Điều 31): 

Người tham gia được tự lựa chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng, nhưng phải nằm trong giới hạn:

- Mức thấp nhất: Bằng mức chuẩn hộ nghèo của khu vực nông thôn.

- Mức cao nhất: Bằng 20 lần mức tham chiếu tại thời điểm đóng. (Mức tham chiếu là mức tiền do Chính phủ quyết định thay thế cho lương cơ sở).

b. Tỷ lệ đóng (Điều 32 & Điều 36): 

Người tham gia hằng tháng đóng bằng 22% mức thu nhập đã lựa chọn vào quỹ hưu trí và tử tuất. 

Bên cạnh đó, Nhà nước có chính sách hỗ trợ một phần tiền đóng cho người tham gia BHXH tự nguyện căn cứ vào điều kiện kinh tế - xã hội từng thời kỳ. Khuyến khích các địa phương huy động nguồn lực hỗ trợ thêm tiền đóng cho người dân.

c. Phương thức và Thời hạn đóng (Điều 36): 

Có 06 phương thức đóng linh hoạt để người dân lựa chọn:Đóng hằng tháng (thời hạn đóng trong tháng).

- Đóng 03 tháng một lần (thời hạn đóng trong 03 tháng).

- Đóng 06 tháng một lần (thời hạn đóng trong 04 tháng đầu).

- Đóng 12 tháng một lần (thời hạn đóng trong 07 tháng đầu).

- Đóng một lần cho nhiều năm về sau (với số tiền đóng thấp hơn do được chiết khấu).

- Đóng một lần cho thời gian còn thiếu để đủ điều kiện hưởng lương hưu (với số tiền đóng cao hơn mức quy định, áp dụng khi người lao động đã đến tuổi nghỉ hưu nhưng thiếu năm đóng).

3. Trình tự, thủ tục đăng ký tham gia

Thủ tục đăng ký tham gia BHXH tự nguyện hiện nay được quy định rất đơn giản, tinh gọn:

Bước 1: Chuẩn bị hồ sơ (Điều 27): 

Hồ sơ đăng ký tham gia BHXH tự nguyện chỉ bao gồm duy nhất Tờ khai đăng ký tham gia bảo hiểm xã hội của người tham gia.

Bước 2: Nộp hồ sơ (Điều 28): 

Người tham gia nộp hồ sơ trực tiếp cho cơ quan bảo hiểm xã hội hoặc thông qua các tổ chức dịch vụ được ủy quyền. Ngoài ra, Luật khuyến khích thực hiện giao dịch điện tử có giá trị pháp lý tương đương bản giấy.

Bước 3: Giải quyết và Cấp sổ (Điều 28): 

Trong thời hạn 05 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ theo quy định, cơ quan BHXH có trách nhiệm cấp sổ bảo hiểm xã hội. 

Chậm nhất là ngày 01/01/2026, sổ BHXH sẽ được cấp mặc định bằng bản điện tử; bản giấy chỉ cấp khi người dân có yêu cầu.

* Thay đổi thông tin (Điều 29): 

Nếu muốn đổi mức thu nhập đóng hoặc phương thức đóng, người dân nộp Tờ khai điều chỉnh kèm bản sao giấy tờ liên quan. Cơ quan BHXH sẽ giải quyết trong 05 ngày làm việc.

4. Ví dụ minh hoạ

Chị Lan (40 tuổi) là tiểu thương bán hàng ngoài chợ, thu nhập không cố định, không thuộc diện đóng BHXH bắt buộc. Chị quyết định tham gia BHXH tự nguyện để sau này có lương hưu.

> Chọn mức đóng: Chị Lan chọn mức thu nhập làm căn cứ đóng là 5.000.000 VNĐ/tháng (mức này cao hơn chuẩn nghèo nông thôn và thấp hơn 20 lần mức tham chiếu).

> Số tiền phải nộp: Mỗi tháng chị Lan sẽ phải đóng: 22% x 5.000.000 = 1.100.000 VNĐ. (Số tiền thực tế phải nộp có thể thấp hơn nếu chị được Nhà nước hỗ trợ tiền đóng).

> Phương thức: Do buôn bán có dòng tiền hằng ngày, chị Lan chọn phương thức đóng "06 tháng một lần" để đỡ mất công đi nộp nhiều lần. Số tiền nộp mỗi kỳ là 6.600.000 VNĐ. Chị nộp trực tuyến qua Cổng Dịch vụ công hoặc ứng dụng ngân hàng.

> Thủ tục: Chị Lan chỉ cần điền Tờ khai tham gia trên ứng dụng VssID (hoặc nộp bản giấy cho đại lý thu tại phường). Trong vòng 5 ngày làm việc, chị sẽ được cấp Sổ BHXH điện tử.

5. Bình luận và đánh giá

* Thứ nhất, tính linh hoạt và thích ứng cao: 

Các quy định về mức đóng (dựa trên thu nhập tự chọn) và 6 phương thức đóng thể hiện sự thấu hiểu sâu sắc của nhà làm luật đối với đặc thù thu nhập bấp bênh của lao động tự do. Việc cho phép đóng 1 lần cho nhiều năm về sau, hoặc đóng 1 lần cho những năm còn thiếu giúp người dân chủ động thiết kế kế hoạch hưu trí cho bản thân.

* Thứ hai, nỗ lực bao phủ an sinh: 

Việc quy định Nhà nước có chính sách hỗ trợ tiền đóng từ ngân sách, kết hợp với việc bổ sung chế độ trợ cấp thai sản (2.000.000 đồng/con) cho người tham gia BHXH tự nguyện là một "cú hích". Nó xóa bỏ rào cản tâm lý cho rằng BHXH tự nguyện "đóng nhiều, hưởng ít, quyền lợi nghèo nàn" so với BHXH bắt buộc.

* Thứ ba, cải cách thủ tục hành chính: 

Hồ sơ chỉ còn duy nhất 1 tờ khai, thời gian xử lý vỏn vẹn 5 ngày và việc số hóa sổ BHXH cho thấy quyết tâm xây dựng một hệ thống BHXH phục vụ, thuận tiện và lấy người dân làm trung tâm (đúng theo nguyên tắc tại Điều 5).

6. Lưu ý và Lời khuyên đối với người tham gia BHXH tự nguyện

* Tham gia càng sớm càng tốt: 

Luật BHXH 2024 đã giảm điều kiện thời gian đóng để hưởng lương hưu xuống chỉ còn 15 năm. Hãy bắt đầu tham gia ngay từ bây giờ với mức thấp nhất để tích lũy đủ số năm, sau này thu nhập ổn định có thể làm thủ tục điều chỉnh tăng mức đóng để hưởng lương hưu cao hơn.

* Tận dụng chính sách hỗ trợ: 

Hãy tìm hiểu kỹ các chính sách hỗ trợ của địa phương nơi mình sinh sống, vì Luật khuyến khích các tỉnh trích ngân sách hỗ trợ thêm tiền đóng BHXH tự nguyện cho người dân.
Linh hoạt phương thức đóng: Nếu trúng mùa vụ hoặc kinh doanh có lãi lớn, hãy cân nhắc sử dụng phương thức "đóng một lần cho nhiều năm về sau" để được chiết khấu và đề phòng rủi ro tài chính những năm thất bát.
....