Quy định về an toàn lao động & vệ sinh lao động

Người lao động làm việc trong môi trường nguy hiểm, độc hại phải được trang bị các phương tiện bảo hộ lao động (ảnh minh họa)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu

An toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) không chỉ là nghĩa vụ pháp lý khắt khe mà còn là thước đo đạo đức và trách nhiệm xã hội của một doanh nghiệp. Một môi trường làm việc không an toàn có thể phá hủy cuộc đời của người lao động (NLĐ) và đẩy doanh nghiệp vào vòng lao lý, phá sản.

Sau đây chúng tôi phân tích về quy định pháp luật ATVSLĐ dựa trên Luật An toàn, vệ sinh lao động 2015 và Bộ luật Lao động 2019.

I. KHÁI NIỆM CƠ BẢN

Căn cứ Điều 3 Luật ATVSLĐ 2015, pháp luật phân định rõ hai khái niệm này:

- An toàn lao động: Là giải pháp phòng, chống tác động của các yếu tố nguy hiểm nhằm bảo đảm không xảy ra thương tật, tử vong đối với con người trong quá trình lao động.

- Vệ sinh lao động: Là giải pháp phòng, chống tác động của yếu tố có hại gây bệnh tật, làm suy giảm sức khỏecho con người trong quá trình lao động.

II. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT CỐT LÕI

1. Quyền "tối thượng" của Người lao động: 

Quyền từ chối làm việc Pháp luật trao cho NLĐ một "vũ khí" tự vệ cực kỳ mạnh mẽ. Căn cứ điểm đ khoản 1 Điều 6 Luật ATVSLĐ 2015 và điểm d khoản 1 Điều 5 Bộ luật Lao động 2019, NLĐ có quyền từ chối làm công việc hoặc rời bỏ nơi làm việc mà vẫn được trả đủ tiền lương, không bị coi là vi phạm kỷ luật khi thấy rõ có nguy cơ xảy ra tai nạn đe dọa nghiêm trọng tính mạng, sức khỏe của mình. Họ chỉ phải tiếp tục làm việc khi các nguy cơ đã được khắc phục.

Tuy nhiên, đi kèm với quyền lợi, NLĐ có nghĩa vụ bắt buộc phải chấp hành nội quy, sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân (đồ bảo hộ) và báo cáo kịp thời khi phát hiện nguy cơ sự cố.

2. Trách nhiệm phòng ngừa của Người sử dụng lao động (NSDLĐ) 

NSDLĐ phải chủ động ngăn chặn rủi ro thông qua các biện pháp bắt buộc:

- Trang cấp đồ bảo hộ: Phải cung cấp đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân cho NLĐ. Tuyệt đối không được phát tiền thay cho việc trang cấp đồ bảo hộ hoặc buộc NLĐ tự mua.

- Huấn luyện ATVSLĐ: Người quản lý, người làm công tác ATVSLĐ và đặc biệt là NLĐ làm công việc có yêu cầu nghiêm ngặt về ATVSLĐ bắt buộc phải được huấn luyện và cấp thẻ an toàn trước khi làm việc,.

- Khám sức khỏe định kỳ: Hằng năm phải tổ chức khám sức khỏe ít nhất 01 lần cho NLĐ; khám ít nhất 06 tháng/lần đối với lao động làm nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, người khuyết tật, chưa thành niên, cao tuổi. Chi phí khám do doanh nghiệp chi trả.

- Kiểm định máy móc: Máy móc, thiết bị có yêu cầu nghiêm ngặt về an toàn (như cần cẩu, thang máy, nồi hơi...) bắt buộc phải được kiểm định trước khi đưa vào sử dụng và kiểm định định kỳ.

3. Trách nhiệm "nặng nề" khi xảy ra Tai nạn lao động (TNLĐ), Bệnh nghề nghiệp (BNN) 

Khi rủi ro xảy ra, NSDLĐ phải gánh chịu trách nhiệm rất lớn theo Điều 38 Luật ATVSLĐ 2015:

- Chi trả y tế: Tạm ứng và thanh toán chi phí y tế từ khi sơ cứu đến khi điều trị ổn định (bao gồm chi phí đồng chi trả BHYT, hoặc toàn bộ chi phí nếu NLĐ không có BHYT).

- Trả đủ tiền lương: Trả đủ 100% tiền lương cho NLĐ trong suốt thời gian phải nghỉ việc để điều trị, phục hồi chức năng.

- Bồi thường/Trợ cấp: Nếu TNLĐ không do lỗi của NLĐ: Bồi thường ít nhất 1,5 tháng lương (nếu suy giảm 5%-10% khả năng lao động); hoặc ít nhất 30 tháng lương (nếu suy giảm từ 81% trở lên hoặc chết).

- Nếu TNLĐ do lỗi của NLĐ: Vẫn phải trợ cấp ít nhất bằng 40% mức bồi thường nêu trên.

- Đặc biệt, nếu NLĐ bị tai nạn giao thông khi đi từ nơi ở đến nơi làm việc (trên tuyến đường và thời gian hợp lý) do lỗi của người khác hoặc không xác định được người gây tai nạn, NSDLĐ vẫn phải trợ cấp cho NLĐ.

III. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống 1 (Quyền từ chối làm việc): 

Anh A là thợ xây. Hôm nay trời mưa bão, gió giật mạnh nhưng cai thầu vẫn ép anh A trèo lên giàn giáo tầng 10 để tô tường, nếu không làm sẽ đuổi việc. 

> Phân tích: Hành vi của cai thầu vi phạm pháp luật nghiêm trọng (buộc NLĐ làm việc khi có nguy cơ đe dọa tính mạng). Anh A hoàn toàn có quyền từ chối trèo lên giàn giáo, ra về mà công ty vẫn phải trả đủ lương ngày hôm đó và không được phép sa thải anh.

* Tình huống 2 (Tai nạn giao thông trên đường đi làm): 

Chị B đi xe máy từ nhà đến công ty trên đoạn đường quen thuộc. Đang đi đúng luật thì chị bị một chiếc xe tải vượt đèn đỏ tông trúng gây suy giảm 35% khả năng lao động. Xe tải bỏ trốn không tìm được thủ phạm. 

> Phân tích: Đây được coi là Tai nạn lao động. Theo khoản 2 Điều 39 Luật ATVSLĐ 2015, do không xác định được người gây tai nạn, Công ty của chị B có trách nhiệm phải chi trả tiền y tế, trả nguyên lương trong thời gian chị nằm viện, và phải chi trả khoản trợ cấp (do lỗi người khác) tương đương ít nhất 40% mức bồi thường luật định. Chị B cũng sẽ được nhận trợ cấp hằng tháng từ Quỹ BHTNLĐ của Bảo hiểm xã hội.

IV. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Tính nhân đạo và bảo vệ tuyệt đối Người lao động: 

Pháp luật ATVSLĐ của Việt Nam mang tính nhân đạo rất cao. Cơ chế bồi thường/trợ cấp theo Điều 38 và Điều 39 thiết lập nguyên tắc: NSDLĐ là bên hưởng lợi từ sức lao động, do đó phải gánh chịu rủi ro. Ngay cả khi tai nạn xảy ra do chính sự bất cẩn (lỗi) của NLĐ, doanh nghiệp vẫn phải bỏ tiền túi ra "trợ cấp" một khoản ít nhất bằng 40% mức chuẩn. Điều này ngăn chặn việc doanh nghiệp chối bỏ trách nhiệm khi tai nạn xảy ra.

2. Công cụ kinh tế để ép buộc tuân thủ: 

Thay vì chỉ kêu gọi đạo đức, luật dùng chế tài tài chính cực nặng. Nếu doanh nghiệp không trang bị đồ bảo hộ, không huấn luyện an toàn dẫn đến tai nạn, họ sẽ phải trả hàng trăm triệu đồng tiền viện phí, tiền lương ngừng việc và tiền bồi thường (lên đến 30 tháng lương),. Bài toán kinh tế này buộc các chủ doanh nghiệp nhận ra rằng: "Chi phí để phòng ngừa rẻ hơn rất nhiều so với chi phí giải quyết hậu quả".

3. Bất cập trong thực tiễn áp dụng: 

Dù luật rất chặt chẽ, nhưng ở nhiều doanh nghiệp vừa và nhỏ, công trường xây dựng tư nhân, việc tuân thủ còn mang tính "đối phó". Huấn luyện an toàn lao động thường chỉ là ký khống giấy tờ. Khi có tai nạn, nhiều nơi thỏa thuận ngầm đền bù một số tiền nhỏ để NLĐ không khai báo với Thanh tra Sở LĐ-TB&XH, dẫn đến quyền lợi lâu dài (tiền trợ cấp hằng tháng từ BHXH) của NLĐ bị tước đoạt.

V. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động (Ban Giám đốc, HR, Quản đốc):

* Không bao giờ được phát tiền thay cho đồ bảo hộ: 

Rất nhiều doanh nghiệp cộng thêm 200.000đ - 300.000đ vào lương và yêu cầu công nhân tự mua giày, mũ bảo hộ. Điều này bị nghiêm cấm tuyệt đối theo điểm b khoản 3 Điều 23. Nếu tai nạn xảy ra, công ty vẫn bị phạt và chịu 100% trách nhiệm bồi thường.

* Chuyển giao rủi ro bằng Bảo hiểm: 

Hãy mua thêm các gói Bảo hiểm tai nạn thương mại cho công nhân. Theo khoản 3 Điều 39, nếu công ty đã mua bảo hiểm tai nạn cho NLĐ, số tiền công ty bảo hiểm chi trả sẽ được cấn trừ vào số tiền trách nhiệm mà công ty phải bồi thường/trợ cấp theo luật. Đây là cách thông minh để bảo vệ dòng tiền của doanh nghiệp.

* Khai báo tai nạn ngay lập tức: 

Khi tai nạn làm bị thương nặng hoặc chết người xảy ra, phải giữ nguyên hiện trường và khai báo ngay cho Sở LĐ-TB&XH và Cơ quan Công an. Hành vi che giấu tai nạn lao động bị nghiêm cấm và có thể dẫn đến truy cứu trách nhiệm hình sự.

b. Đối với Người lao động:

* Mạng sống là của bạn: 

Đừng vì sợ mất việc hay sợ mất lòng cấp trên mà tặc lưỡi làm việc trong môi trường không an toàn. Hãy sử dụng "Quyền từ chối làm việc" khi thấy nguy hiểm rình rập. Nếu bạn cố tình làm và bị tai nạn do làm ẩu, bạn sẽ bị xác định là có lỗi, mức bồi thường từ công ty sẽ bị giảm xuống chỉ còn 40% (trợ cấp).

* Tuân thủ tuyệt đối quy định: 

Đừng tháo bỏ đồ bảo hộ (như khẩu trang chống độc, dây đai an toàn, kính chắn) chỉ vì cảm thấy vướng víu hay nóng nực. Việc bạn không sử dụng phương tiện bảo vệ cá nhân đã được cấp là vi phạm pháp luật.

* Yêu cầu chốt hồ sơ bệnh án chuẩn xác: 

Nếu bị tai nạn tại nơi làm việc hoặc trên đường đi làm, hãy yêu cầu ghi rõ vào hồ sơ bệnh án là "Tai nạn lao động" hoặc "Tai nạn giao thông trên đường đi làm". Đây là căn cứ sống còn để công ty lập hồ sơ bồi thường và làm thủ tục cho bạn hưởng trợ cấp từ Quỹ Bảo hiểm tai nạn lao động của nhà nước sau này.

.....