Các hành vi bị nghiêm cấm về BHXH

Gian lận hoặc trốn đóng BHXH là vi phạm điều cấm, có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu

Để bảo vệ tính minh bạch, an toàn của hệ thống an sinh xã hội và quyền lợi chính đáng của người tham gia, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ 01/07/2025) đã quy định rất cụ thể và nghiêm khắc về các hành vi bị pháp luật cấm. Việc nhận diện rõ các hành vi này giúp người lao động (NLĐ) và người sử dụng lao động (NSDLĐ) tránh được những rủi ro pháp lý không đáng có.

1. Các hành vi bị nghiêm cấm (Điều 9 Luật BHXH 2024)

Theo Điều 9 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, có 09 nhóm hành vi bị pháp luật nghiêm cấm tuyệt đối trong lĩnh vực BHXH và Bảo hiểm thất nghiệp (BHTN). Các hành vi này có thể được chia thành các nhóm vi phạm chính như sau:

a. Nhóm vi phạm về tài chính và đóng góp:

- Chậm đóng, trốn đóng BHXH bắt buộc, BHTN. Đây là hành vi phổ biến nhất từ phía doanh nghiệp, gây ảnh hưởng trực tiếp đến quỹ và quyền lợi NLĐ.

- Chiếm dụng tiền hưởng BHXH, BHTN. Ví dụ: NSDLĐ đã nhận tiền chế độ ốm đau, thai sản từ cơ quan BHXH nhưng không chi trả lại hoặc chi trả thiếu cho NLĐ.

- Sử dụng quỹ BHXH, quỹ BHTN trái pháp luật. Hành vi này chủ yếu nhắm vào cơ quan quản lý nhà nước và tổ chức thực hiện bảo hiểm, yêu cầu sự minh bạch tuyệt đối trong vận hành quỹ.

b. Nhóm vi phạm về hồ sơ, dữ liệu và báo cáo:

- Gian lận, giả mạo hồ sơ trong việc thực hiện BHXH, BHTN.

- Đăng ký, báo cáo sai sự thật; cung cấp thông tin không chính xác về BHXH, BHTN. Ví dụ: Khai báo mức lương đóng BHXH thấp hơn mức lương thực tế.

- Truy cập, khai thác, cung cấp cơ sở dữ liệu về BHXH, BHTN trái pháp luật. Quy định này nhằm bảo vệ thông tin cá nhân của người tham gia trong bối cảnh chuyển đổi số và quản lý bằng cơ sở dữ liệu quốc gia.

c. Nhóm vi phạm về quyền lợi và sổ BHXH:

- Cầm cố, mua bán, thế chấp, đặt cọc sổ BHXH dưới mọi hình thức. Đây là một điểm nhấn rất quan trọng để ngăn chặn tình trạng "chợ đen" thu mua sổ BHXH của công nhân.

- Cản trở, gây khó khăn hoặc làm thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của đối tượng tham gia, thụ hưởng.

- Thông đồng, móc nối, bao che, giúp sức cho cơ quan, tổ chức, cá nhân thực hiện hành vi vi phạm pháp luật về BHXH, BHTN.

2. Ví dụ minh hoạ thực tế

* Ví dụ 1 (Vi phạm trốn đóng, báo cáo sai): 

Công ty A ký hợp đồng lao động trả lương cho anh B là 15.000.000 VNĐ/tháng. 

Tuy nhiên, công ty A chỉ lập hồ sơ báo cáo với cơ quan BHXH mức lương làm căn cứ đóng là 5.000.000 VNĐ để giảm bớt số tiền 14% quỹ hưu trí phải nộp. Hành vi này vi phạm khoản 1 và khoản 7 Điều 9 (Trốn đóng và báo cáo sai sự thật).

* Ví dụ 2 (Vi phạm mua bán sổ BHXH): 

Chị C đang kẹt tiền trả nợ tín dụng đen. Chị mang Sổ BHXH của mình (đã đóng được 5 năm) ra tiệm cầm đồ để cầm cố lấy 20.000.000 VNĐ, kèm theo giấy ủy quyền nhận BHXH 1 lần cho chủ tiệm cầm đồ. 

Hành vi của cả chị C và chủ tiệm cầm đồ đều vi phạm nghiêm trọng khoản 9 Điều 9 Luật BHXH 2024.

* Ví dụ 3 (Gian lận hồ sơ): 

Anh D muốn nghỉ ngơi vài ngày nhưng không xin phép công ty được. Anh lên mạng mua một tờ "Giấy chứng nhận nghỉ việc hưởng BHXH" giả mạo con dấu của bệnh viện cấp tuyến huyện rồi nộp cho phòng nhân sự để đòi tiền trợ cấp ốm đau. 

Đây là hành vi gian lận, giả mạo hồ sơ bị cấm theo khoản 4 Điều 9.

3. Bình luận và Đánh giá

* Thứ nhất, tính răn đe được nâng cao: 

Luật BHXH 2024 không chỉ liệt kê các hành vi cấm mà còn đi kèm các chế tài cực kỳ mạnh mẽ. Đối với hành vi chậm đóng, trốn đóng, ngoài việc bắt buộc truy thu, doanh nghiệp còn phải nộp tiền lãi bằng 0,03%/ngày tính trên số tiền và số ngày vi phạm, không được xét khen thưởng thi đua, và có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự.

* Thứ hai, bảo vệ NLĐ khỏi bẫy tín dụng đen: 

Việc luật hóa hành vi cấm "Cầm cố, mua bán, thế chấp sổ BHXH" (khoản 9 Điều 9) là một bước tiến pháp lý xuất sắc nhằm phản ứng lại thực trạng nhức nhối thời gian qua. Sổ BHXH là tài sản nhân thân gắn liền với quyền an sinh của mỗi người, việc cấm mua bán giúp bảo vệ người lao động nghèo không bị ép giá, lừa đảo mất trắng quyền lợi hưu trí khi về già.

* Thứ ba, thích ứng với kỷ nguyên số: 

Việc bổ sung hành vi cấm xâm phạm, truy cập trái phép Cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm cho thấy tầm nhìn hiện đại của nhà làm luật, tương thích với việc quản lý Sổ BHXH điện tử, Thẻ BHYT điện tử và ứng dụng VssID, VNeID hiện nay.

4. Lưu ý và Lời khuyên cho các bên liên quan

a. Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp):

* Kê khai trung thực: 

Tuyệt đối không sử dụng chiêu trò tách lương thành các khoản phụ cấp "ảo" không đóng BHXH để giảm chi phí. Nếu cơ quan thanh tra phát hiện đăng ký tiền lương làm căn cứ đóng thấp hơn quy định, doanh nghiệp sẽ bị khép vào tội trốn đóng bảo hiểm.

* Trách nhiệm bồi thường: 

Nếu công ty chậm đóng, trốn đóng khiến NLĐ không được chốt sổ, không được nhận chế độ ốm đau thai sản hoặc BHYT, công ty bắt buộc phải bồi thường thiệt hại cho NLĐ.

* Chi trả chế độ kịp thời: 

Khi nhận được tiền trợ cấp ốm đau, thai sản của NLĐ từ cơ quan BHXH chuyển về, phòng kế toán phải lập tức giải ngân cho NLĐ, nghiêm cấm việc giữ lại để luân chuyển dòng tiền nội bộ.

b. Đối với Người lao động:

* Tránh xa việc cầm cố sổ BHXH: 

Bạn không được phép mang sổ BHXH đi thế chấp. Các giao dịch ủy quyền nhận BHXH 1 lần nhằm mục đích mua bán sổ đều có nguy cơ bị cơ quan BHXH từ chối chi trả khi phát hiện dấu hiệu trục lợi.

* Chủ động giám sát: 

Hãy cài đặt ứng dụng VssID hoặc sử dụng VNeID để định kỳ hằng tháng theo dõi xem công ty có thực sự nộp tiền BHXH cho mình hay không. Việc phát hiện sớm hành vi "chậm đóng, trốn đóng" của doanh nghiệp giúp bạn kịp thời phản ánh với Công đoàn hoặc Thanh tra lao động để bảo vệ quyền lợi của mình.

* Tuân thủ pháp luật: 

Khi khám chữa bệnh, tuyệt đối không xin hoặc mua giấy tờ giả để trục lợi quỹ ốm đau. Nếu bị phát hiện, bạn không chỉ bị thu hồi tiền, xử phạt vi phạm hành chính mà còn có nguy cơ mất việc làm.

....