Điều kiện, trình tự, thủ tục thành lập Công đoàn cơ sở tại Doanh nghiệp

Công đoàn cơ sở phải đủ điều kiện thành lập, tổ chức thành lập theo đúng trình tự, thủ tục luật định thì mới được Công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở công nhận (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu 

Công đoàn cơ sở (CĐCS) là tổ chức nền tảng của hệ thống Công đoàn Việt Nam, đóng vai trò trực tiếp trong việc đại diện, chăm lo và bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động tại nơi làm việc,. Nhằm thúc đẩy việc thành lập CĐCS, pháp luật hiện hành đã quy định điều kiện khá thoáng với các trình tự, thủ tục được hướng dẫn chi tiết.

Sau đây chúng tôi phân tích về chuyên đề này dựa trên Luật Công đoàn 2024, Bộ luật Lao động 2019, Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024 và Hướng dẫn số 38/HD-TLĐ.

I. ĐIỀU KIỆN THÀNH LẬP CÔNG ĐOÀN CƠ SỞ

Pháp luật Việt Nam tôn trọng tối đa quyền tự do thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn của người lao động. Để thành lập một CĐCS tại doanh nghiệp, điều kiện về mặt số lượng là rất thấp.

Căn cứ khoản 1 Điều 15 Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024, Công đoàn cơ sở được thành lập tại doanh nghiệp khi đáp ứng đủ 02 điều kiện:

- Có từ năm (05) đoàn viên hoặc năm (05) người lao động trở lên có đơn tự nguyện gia nhập Công đoàn Việt Nam.

- Được công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở hoặc công đoàn cấp tỉnh, công đoàn ngành trung ương và tương đương công nhận.

II. TRÌNH TỰ, THỦ TỤC THÀNH LẬP CÔNG ĐOÀN CƠ SỞ

Căn cứ Điều 17 Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024 và Mục 13 Hướng dẫn số 38/HD-TLĐ, có hai phương thức để thành lập CĐCS: do người lao động tự thành lập (từ dưới lên) hoặc do công đoàn cấp trên quyết định thành lập (từ trên xuống).

Phương thức 1: Người lao động tự thành lập (Phổ biến nhất)

Bước 1: Thành lập Ban vận động

Tại nơi chưa có CĐCS, người lao động tự nguyện lập Ban vận động thành lập CĐCS.

Ban vận động phải có ít nhất 03 người (gồm trưởng ban và các thành viên). Nhiệm vụ của Ban là tuyên truyền, vận động người lao động gia nhập công đoàn và chuẩn bị tổ chức đại hội thành lập. (Công đoàn cấp trên có trách nhiệm hỗ trợ, hướng dẫn Ban vận động).

Bước 2: Tổ chức Đại hội thành lập CĐCS

Khi đã vận động được từ 05 người trở lên tự nguyện gia nhập, Ban vận động sẽ tiến hành tổ chức Đại hội thành lập CĐCS dưới sự hướng dẫn của công đoàn cấp trên.

Thành phần dự: Ban vận động, người lao động có đơn gia nhập, đại diện công đoàn cấp trên, cấp ủy (nếu có). Có thể mời người sử dụng lao động dự chứng kiến,.

Nội dung cốt lõi của Đại hội: Công bố danh sách người xin gia nhập; tuyên bố thành lập CĐCS; Bầu cử Ban chấp hành CĐCS và Bầu cử Chủ tịch CĐCS (bằng hình thức bỏ phiếu kín),.

Bước 3: Tổ chức Hội nghị Ban chấp hành lần thứ nhất

Trong vòng 10 ngày làm việc kể từ khi kết thúc đại hội, Ban chấp hành (BCH) mới được bầu phải họp Hội nghị lần thứ nhất để bầu Ban Thường vụ, Phó Chủ tịch, Ủy ban kiểm tra và Chủ nhiệm Ủy ban kiểm tra (nếu đủ điều kiện).

Bước 4: Đề nghị Công đoàn cấp trên công nhận

BCH lập hồ sơ gửi Công đoàn cấp trên trực tiếp, bao gồm: 

- Văn bản đề nghị công nhận; 

- Danh sách người lao động xin gia nhập; 

- Danh sách trích ngang lý lịch các ủy viên BCH; 

- Biên bản đại hội và Biên bản kiểm phiếu,.

Trong thời hạn 10 ngày làm việc, Công đoàn cấp trên thẩm định hồ sơ. 

Nếu đủ điều kiện, sẽ ban hành Quyết định công nhận đoàn viên, CĐCS, và các chức danh BCH. Từ thời điểm này, CĐCS chính thức hoạt động hợp pháp, được khắc dấu và mở tài khoản,.

Phương thức 2: Công đoàn cấp trên quyết định thành lập

Những nơi người lao động không đủ khả năng lập Ban vận động, Công đoàn cấp trên có trách nhiệm trực tiếp cử cán bộ đến tuyên truyền, vận động, nhận đơn, ra quyết định kết nạp đoàn viên, thành lập CĐCS và chỉ định Ban chấp hành, Ủy ban kiểm tra lâm thời.

III. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống: 

Công ty TNHH May mặc X có 100 công nhân nhưng chưa có tổ chức công đoàn.Anh A, chị B, anh C (3 công nhân) rủ nhau lập Ban vận động. Họ liên hệ với Liên đoàn Lao động (LĐLĐ) Quận Y để được hướng dẫn.

Sau 1 tháng, Ban vận động thu thập được 30 đơn tự nguyện gia nhập của công nhân. Do đã vượt mốc 5 người, Ban vận động ấn định ngày tổ chức Đại hội thành lập CĐCS.

Tại Đại hội, 30 công nhân bầu ra Ban chấp hành gồm 05 người và bầu trực tiếp anh A làm Chủ tịch CĐCS.

Vài ngày sau, anh A nộp toàn bộ hồ sơ (Đơn, Biên bản bầu cử, Danh sách trích ngang...) lên LĐLĐ Quận Y.

7 ngày sau, LĐLĐ Quận Y ra Quyết định công nhận CĐCS Công ty May mặc X và công nhận anh A làm Chủ tịch. Lúc này, anh A đi khắc con dấu công đoàn và CĐCS chính thức đi vào hoạt động.

IV. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Điều kiện rất thông thoáng: 

Việc chỉ yêu cầu "05 đoàn viên/người lao động" là một ngưỡng rất thấp và dễ dàng đạt được. Điều này thể hiện ý chí của các nhà lập pháp và Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam trong việc khuyến khích, tạo điều kiện tối đa để "phủ sóng" tổ chức công đoàn đến cả những doanh nghiệp siêu nhỏ, bảo đảm không người lao động nào bị bỏ lại phía sau trong việc được bảo vệ quyền lợi.

2. Cơ chế bảo vệ tuyệt đối từ pháp luật: 

Giai đoạn thành lập công đoàn là giai đoạn "nhạy cảm" nhất, dễ bị người sử dụng lao động (NSDLĐ) cản trở. Nhận thức được điều này, Điều 175 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 10 Luật Công đoàn 2024 nghiêm cấm tuyệt đối các hành vi:

- Phân biệt đối xử (sa thải, kỷ luật, chuyển việc) vì lý do thành lập, gia nhập công đoàn,.

- Dùng lợi ích vật chất/phi vật chất để mua chuộc, ép buộc người lao động không tham gia.

- Can thiệp, thao túng quá trình thành lập, bầu cử của tổ chức đại diện người lao động,. Đây là "tấm khiên" pháp lý cực kỳ vững chắc cho những "thủ lĩnh công nhân" (như Ban vận động) đứng ra phất cờ thành lập CĐCS.

V. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người lao động và Ban vận động:

- Làm đúng thủ tục, lưu giữ hồ sơ: Các bước từ lập Ban vận động, nhận đơn, đến tổ chức bầu cử phải tuân thủ nghiêm ngặt Hướng dẫn 38/HD-TLĐ. Đặc biệt, các "Đơn gia nhập" phải có chữ ký xác nhận tự nguyện của người lao động. Biên bản kiểm phiếu bầu cử tại Đại hội phải làm đúng biểu mẫu.

- Dựa vào Công đoàn cấp trên: Khi có ý định thành lập, hãy chủ động báo cáo với Công đoàn cấp trên (LĐLĐ Quận/Huyện hoặc Công đoàn ngành) để họ cử cán bộ xuống hỗ trợ chuyên môn, quy trình và bảo vệ các bạn khỏi sự cản trở của NSDLĐ.

b. Đối với Người sử dụng lao động (Chủ doanh nghiệp, Giám đốc):

- Không cản trở, hãy hợp tác: NSDLĐ có nghĩa vụ thừa nhận, tôn trọng, tạo điều kiện và không cản trở khi người lao động tiến hành các hoạt động hợp pháp để thành lập CĐCS. Không được lấy lý do "Công ty quy mô nhỏ, không cần công đoàn" để cấm cản.

- Không can thiệp vào nhân sự CĐCS: Việc ai làm Chủ tịch, ai vào Ban chấp hành là quyền tự quyết bằng lá phiếu của người lao động. NSDLĐ tuyệt đối không được dùng quyền quản lý để chỉ định, thao túng hay ép nhân sự cấp cao (Giám đốc, Trưởng phòng hành chính...) ngồi vào ghế Chủ tịch công đoàn nhằm "vô hiệu hóa" chức năng bảo vệ người lao động của CĐCS,.
.....