Quyền lợi, chế độ của người lao động trong thời gian thử việc

Lao động thử việc không thuộc đối tượng tham gia BHXH bắt buộc (ảnh minh họa)

Ls. Trần Hồng Phong 

Thời gian thử việc là giai đoạn "làm quen" vô cùng quan trọng để người sử dụng lao động (NSDLĐ) đánh giá năng lực của người lao động (NLĐ), và ngược lại, để NLĐ xem xét môi trường có phù hợp với mình hay không. Tuy mang tính chất "thử", nhưng quyền lợi của NLĐ trong giai đoạn này được pháp luật bảo vệ rất nghiêm ngặt nhằm tránh tình trạng bóc lột sức lao động. 

Dưới đây là bài phân tích chuyên sâu về chủ đề này dựa trên Bộ luật Lao động 2019, Nghị định 145/2020/NĐ-CP và Luật Việc làm 2025.

I. CƠ SỞ PHÁP LÝ VÀ PHÂN TÍCH CÁC QUYỀN LỢI CỐT LÕI

1. Hình thức thỏa thuận thử việc 

Căn cứ Điều 24 Bộ luật Lao động 2019, hai bên có thể thỏa thuận về việc làm thử thông qua 02 hình thức:

(1) Ghi nội dung thử việc ngay trong Hợp đồng lao động; hoặc 

(2) Giao kết một Hợp đồng thử việc độc lập. 

Lưu ý đặc biệt: Tuyệt đối không áp dụng thử việc đối với người lao động giao kết hợp đồng lao động có thời hạn dưới 01 tháng.

2. Quyền được giới hạn thời gian thử việc (Quy tắc "Chỉ thử 1 lần") 

NSDLĐ không được phép kéo dài thời gian thử việc vô thời hạn. Điều 25 Bộ luật Lao động 2019 quy định chỉ được thử việc một lần đối với một công việc và khống chế mức trần thời gian dựa trên trình độ:

- Không quá 180 ngày: Đối với công việc của người quản lý doanh nghiệp.

- Không quá 60 ngày: Đối với công việc cần trình độ chuyên môn, kỹ thuật từ cao đẳng trở lên.

- Không quá 30 ngày: Đối với công việc cần trình độ trung cấp, công nhân kỹ thuật, nhân viên nghiệp vụ.

- Không quá 06 ngày làm việc: Đối với các công việc khác (lao động phổ thông).

3. Quyền lợi về Tiền lương (Bảo đảm mức sàn 85%) 

Đây là quyền lợi tài chính trực tiếp nhất. Căn cứ Điều 26 Bộ luật Lao động 2019, tiền lương trong thời gian thử việc do hai bên thỏa thuận nhưng ít nhất phải bằng 85% mức lương của công việc đó.

4. Quyền "chia tay" không cần báo trước và không phải bồi thường 

Đây là một "đặc quyền" mà pháp luật dành cho cả hai bên trong giai đoạn thử việc. 

Theo khoản 2 Điều 27 Bộ luật Lao động 2019, trong thời gian thử việc, mỗi bên có quyền hủy bỏ hợp đồng thử việc hoặc hợp đồng lao động đã giao kết mà không cần báo trước và không phải bồi thường. Khác hoàn toàn với hợp đồng lao động chính thức (phải báo trước 3, 30 hoặc 45 ngày).

5. Quyền lợi về phép năm và trợ cấp (nếu được nhận chính thức) 

Nếu NLĐ vượt qua kỳ thử việc và tiếp tục làm việc, thời gian thử việc này sẽ mang lại 2 giá trị lớn:

* Tính vào ngày nghỉ phép năm: 

Căn cứ khoản 2 Điều 65 Nghị định 145/2020/NĐ-CP, thời gian thử việc được tính là thời gian làm việc để tính số ngày nghỉ hằng năm nếu NLĐ tiếp tục làm việc cho công ty sau khi hết thử việc.

* Tính vào thời gian làm việc để trả trợ cấp thôi việc: 

Thời gian thử việc được cộng dồn vào tổng thời gian làm việc thực tế cho NSDLĐ để làm căn cứ tính trợ cấp thôi việc, trợ cấp mất việc làm sau này (Khoản 3 Điều 8 Nghị định 145/2020/NĐ-CP).

6. Về Bảo hiểm thất nghiệp 

Căn cứ khoản 2 Điều 31 Luật Việc làm 2025, người lao động đang làm việc theo hợp đồng thử việc theo quy định của pháp luật lao động thì không thuộc đối tượng tham gia bảo hiểm thất nghiệp.

II. VÍ DỤ MINH HỌA

Tình huống: Chị A trúng tuyển vị trí Trưởng phòng Marketing tại Công ty X (Yêu cầu trình độ Cử nhân Đại học). Mức lương chính thức thỏa thuận là 20.000.000 VNĐ/tháng. Hai bên ký Hợp đồng thử việc độc lập.

Áp dụng pháp luật:Thời gian thử việc: Vì công việc yêu cầu trình độ Đại học (từ Cao đẳng trở lên), thời gian thử việc tối đa của chị A là 60 ngày. Công ty X không được phép yêu cầu chị A thử việc đến 3 tháng.
Tiền lương: Trong 60 ngày này, mức lương thấp nhất chị A được nhận là 85% x 20.000.000 = 17.000.000 VNĐ/tháng.

Hủy hợp đồng: Làm được 20 ngày, chị A nhận thấy văn hóa công ty không phù hợp. Sáng ngày thứ 21, chị A nhắn tin cho bộ phận HR xin nghỉ việc ngay lập tức. Hành vi này của chị A là hoàn toàn hợp pháp, chị không vi phạm thời gian báo trước và không phải bồi thường bất kỳ khoản nào cho công ty. Đồng thời, Công ty X bắt buộc phải trả đủ 20 ngày lương thử việc cho chị A.

Tính phép năm: Giả sử chị A làm hết 60 ngày, được nhận chính thức. 60 ngày thử việc đó sẽ được cộng dồn để tính số ngày phép năm (theo tỷ lệ) cho chị A.

III. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Sự cân bằng lợi ích: 

Quy định về thử việc trong Bộ luật Lao động 2019 thể hiện sự công bằng rất lớn. Mức lương sàn 85% bảo vệ NLĐ khỏi việc bị bóc lột sức lao động giá rẻ, nhưng đồng thời khoản hụt 15% cũng là cách chia sẻ rủi ro tài chính với NSDLĐ vì trong thời gian này, NLĐ chưa thể tạo ra năng suất 100%.

2. Điểm mạnh của "Quyền hủy bỏ không cần báo trước": 

Việc cho phép hủy thỏa thuận thử việc ngay lập tức trao cho NLĐ sự tự do tối đa để tìm kiếm bến đỗ phù hợp, không bị trói buộc bởi các rào cản hành chính rườm rà như khi đã ký hợp đồng lao động chính thức.

3. Lỗ hổng trên thực tiễn: 

Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp lách luật bằng cách ép NLĐ ký "Hợp đồng học việc/đào tạo" thay vì "Hợp đồng thử việc" để trả lương thấp hơn mức 85%, hoặc bắt NLĐ thử việc nhiều lần bằng cách thay đổi tên gọi chức danh công việc. Đây là các hành vi trái luật cần bị thanh tra lao động xử lý nghiêm.

IV. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động (Bộ phận HR):

* Nghĩa vụ thông báo kết quả: 

Khi kết thúc thời gian thử việc, NSDLĐ bắt buộc phải thông báo kết quả cho NLĐ. Nếu bạn im lặng và để NLĐ tiếp tục đi làm vào ngày hôm sau, pháp luật mặc định rằng NLĐ đã đạt yêu cầu và bạn phải nhận họ vào làm chính thức.

* Tuyệt đối không giữ bằng gốc và tiền cọc: 

Khi nhận ứng viên vào thử việc, nghiêm cấm hành vi giữ bản chính giấy tờ tùy thân, bằng cấp Đại học, hoặc yêu cầu ứng viên đóng tiền đặt cọc. Đây là lỗi vi phạm sẽ bị phạt tiền rất nặng.

* Lựa chọn hình thức ký kết: 

Nếu bạn gộp nội dung thử việc vào Hợp đồng lao động, bạn sẽ phải đóng Bảo hiểm xã hội cho NLĐ ngay trong thời gian thử việc. Nếu bạn ký "Hợp đồng thử việc" độc lập, bạn không có nghĩa vụ đóng BHXH bắt buộc trong thời gian này.

b. Đối với Người lao động:

* Chủ động kiểm tra mức lương: 

Hãy tự tính toán xem mức lương thử việc mà công ty đưa ra đã đạt mức tối thiểu 85% so với lương chính thức hay chưa.

* Đừng sợ nghỉ ngang: 

Nếu trong quá trình thử việc bạn nhận ra công ty có dấu hiệu lừa đảo, môi trường độc hại hoặc bắt làm sai mô tả công việc, hãy mạnh dạn sử dụng quyền "hủy bỏ thỏa thuận mà không cần báo trước". Bạn không nợ công ty bất cứ điều gì.

* Yêu cầu chốt hợp đồng mới: 

Ngay khi ngày thử việc cuối cùng kết thúc, nếu công ty đánh giá bạn đạt yêu cầu, hãy chủ động yêu cầu HR soạn thảo và ký kết Hợp đồng lao động chính thức ngay lập tức để bảo đảm các quyền lợi về bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế và các phúc lợi khác.

......