Quy định về lao động chưa thành niên

Chỉ được sử dụng người lao động chưa thành niên vào những công việc phù hợp với sức khoẻ để bảo đảm sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách (ảnh minh họa)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu

Pháp luật lao động Việt Nam luôn đặt sự phát triển toàn diện của trẻ em và người chưa thành niên lên hàng đầu. Việc sử dụng lao động chưa thành niên là một ranh giới nhạy cảm giữa việc tạo cơ hội rèn luyện kỹ năng, kiếm thêm thu nhập với nguy cơ bóc lột sức lao động. Để giải quyết bài toán này, Bộ luật Lao động 2019, Bộ luật Dân sự 2015 và các văn bản hướng dẫn đã thiết lập một hệ thống rào cản pháp lý rất chặt chẽ.

Dưới đây là bài phân tích chuyên sâu về quy định sử dụng lao động chưa thành niên.

I. KHÁI NIỆM VÀ NGUYÊN TẮC CƠ BẢN

1. Khái niệm 

Căn cứ khoản 1 Điều 143 Bộ luật Lao động 2019, lao động chưa thành niên là người lao động chưa đủ 18 tuổi. Nhóm này được chia thành 03 phân khúc tuổi để áp dụng các chế độ bảo vệ khác nhau: 

- Dưới 13 tuổi; 

- Từ đủ 13 đến chưa đủ 15 tuổi; và 

- Từ đủ 15 đến chưa đủ 18 tuổi.

Về mặt dân sự, theo Điều 21 Bộ luật Dân sự 2015, giao dịch của người chưa đủ 15 tuổi phải có sự đồng ý của người đại diện theo pháp luật; từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi có thể tự mình xác lập giao dịch (trừ các tài sản phải đăng ký),. Do đó, việc giao kết hợp đồng lao động cũng bị chi phối bởi nguyên tắc này.

2. Nguyên tắc sử dụng lao động chưa thành niên 

Căn cứ Điều 144 Bộ luật Lao động 2019, người sử dụng lao động (NSDLĐ) phải tuân thủ 4 nguyên tắc cốt lõi:

- Chỉ được làm công việc phù hợp với sức khỏe để bảo đảm sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách.

- Phải quan tâm chăm sóc người lao động về lao động, sức khỏe, học tập trong quá trình làm việc.

- Phải lập Sổ theo dõi riêng ghi rõ họ tên, ngày sinh, công việc, kết quả khám sức khỏe định kỳ và xuất trình khi cơ quan nhà nước yêu cầu.

- Bắt buộc phải có sự đồng ý của cha, mẹ hoặc người giám hộ.

- Tạo cơ hội để các em được học văn hóa, giáo dục nghề nghiệp.

II. PHÂN TÍCH QUY ĐỊNH THEO TỪNG NHÓM TUỔI

1. Đối với người từ đủ 15 tuổi đến chưa đủ 18 tuổi 

Đây là nhóm độ tuổi lao động tối thiểu thông thường, có thể tự mình giao kết hợp đồng lao động nếu có sự đồng ý bằng văn bản của người đại diện theo pháp luật.

- Thời giờ làm việc: Không được quá 08 giờ/ngày và 40 giờ/tuần.

- Làm thêm giờ, làm việc ban đêm: Về nguyên tắc là bị cấm, nhưng có ngoại lệ được phép làm đối với một số nghề, công việc thuộc danh mục do Bộ trưởng Bộ LĐ-TB&XH ban hành (Phụ lục V Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH như: biểu diễn nghệ thuật, vận động viên thể thao, thủ công mỹ nghệ, thu ngân siêu thị...),,.

- Công việc và nơi làm việc bị cấm: Tuyệt đối cấm mang vác nặng vượt quá thể trạng; sản xuất rượu bia, hóa chất; phá dỡ công trình; làm việc dưới nước, lòng đất, sòng bạc, quán bar, vũ trường, cơ sở xoa bóp...,. 

- Phụ lục III và Phụ lục IV Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH quy định rất chi tiết 69 công việc và 6 nơi làm việc cấm sử dụng nhóm lao động này (như mổ tử thi, làm việc trong nhà tù, xúc bùn ao...),,,.

2. Đối với người từ đủ 13 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi

- Công việc được phép làm: Chỉ được tuyển dụng vào làm các công việc nhẹ theo Danh mục của Bộ LĐ-TB&XH (Phụ lục II Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH),,. Ví dụ: Nuôi tằm; đan lát thủ công; lập trình phần mềm; phụ gỡ lưới cá; đóng gói kẹo bánh (không vận hành máy),.

- Thời giờ làm việc: Tuyệt đối không quá 04 giờ/ngày và 20 giờ/tuần; Không được làm thêm giờ, làm việc vào ban đêm.

- Điều kiện giao kết hợp đồng: Bắt buộc giao kết bằng văn bản với người chưa đủ 15 tuổi VÀ người đại diện theo pháp luật của họ,. Phải bố trí giờ làm việc không ảnh hưởng đến thời gian học tập của các em,.

- Điều kiện đặc biệt về lý lịch (Điểm sáng của pháp luật): NSDLĐ trực tiếp ký hợp đồng phải cung cấp Phiếu lý lịch tư pháp (không quá 06 tháng) và ký Bản cam kết chưa từng bị truy cứu trách nhiệm hình sự, xử phạt hành chính về hành vi xâm hại trẻ em.

3. Đối với người dưới 13 tuổi

- Nguyên tắc: Cấm tuyển dụng và sử dụng người dưới 13 tuổi làm việc.

- Ngoại lệ duy nhất: Chỉ được làm các công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao nhưng không làm tổn hại đến sự phát triển của trẻ.

- Thủ tục bắt buộc: Trước khi sử dụng, NSDLĐ phải lập hồ sơ xin phép và phải có văn bản đồng ý của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội cấp tỉnh,,. Hợp đồng lao động chỉ có hiệu lực sau khi có văn bản đồng ý này.

III. BẢO ĐẢM SỨC KHỎE VÀ AN TOÀN, VỆ SINH LAO ĐỘNG (ATVSLĐ)

- Khám sức khỏe: Khi sử dụng người dưới 15 tuổi, phải có giấy khám sức khỏe phù hợp với công việc và tổ chức khám định kỳ ít nhất 06 tháng một lần,. Theo Điều 21 Luật ATVSLĐ 2015, mọi lao động chưa thành niên đều phải được khám sức khỏe định kỳ ít nhất 06 tháng/lần.

- NSDLĐ phải thông báo ngay cho người chưa thành niên và người đại diện (nếu dưới 15 tuổi) trong trường hợp sức khỏe của các em không còn phù hợp với công việc.

IV. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống 1 (Lao động 16 tuổi): 

Cháu A (16 tuổi) xin vào làm phục vụ tại nhà hàng. Đây là công việc được phép. Nhà hàng chỉ được xếp lịch cho A làm tối đa 8 tiếng/ngày, 40 tiếng/tuần. 

Cháu A có thể phải làm ca tối (được làm ban đêm vì phục vụ nhà hàng thuộc danh mục phụ lục V) nhưng tổng giờ không quá quy định,.

* Tình huống 2 (Lao động 14 tuổi): 

Xưởng gốm thuê cháu B (14 tuổi) tô màu gốm vào dịp hè. Đây là "công việc nhẹ" hợp pháp. Xưởng phải ký hợp đồng với cả B và bố mẹ B, bố trí làm tối đa 4 tiếng/ngày.

Chủ xưởng phải nộp Lý lịch tư pháp chứng minh không có tiền án xâm hại trẻ em.

* Tình huống 3 (Lao động 9 tuổi): 

Đoàn phim C muốn thuê bé D (9 tuổi) đóng phim. Vì D dưới 13 tuổi, Đoàn phim C bắt buộc phải nộp hồ sơ xin phép Sở LĐ-TB&XH.

Chỉ khi Sở ra văn bản đồng ý, đoàn phim mới được ký hợp đồng (với sự đồng ý của bố mẹ bé) và bắt đầu quay.

V. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Cân bằng giữa bảo vệ và phát triển năng khiếu: 

Bộ luật Lao động 2019 và Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH thể hiện sự tương thích cao với các Công ước của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO). Việc tuyệt đối cấm lao động dưới 13 tuổi làm kinh tế, nhưng chừa lại "cánh cửa" cho nghệ thuật và thể thao là cực kỳ tinh tế. Nó bảo vệ tuổi thơ của trẻ em khỏi bị bóc lột, nhưng không triệt tiêu cơ hội phát triển của các thần đồng nghệ thuật, thể thao.

2. Đặt giáo dục lên hàng đầu: 

Pháp luật quy định thời gian làm việc (tối đa 4 giờ/ngày với nhóm <15 tuổi) và yêu cầu "không ảnh hưởng đến thời gian học tập" là để khẳng định nguyên tắc: Việc làm chỉ là phụ, đi học mới là nghĩa vụ chính của người chưa thành niên,.

3. Rào cản chống xâm hại trẻ em: 

Việc Thông tư 09 yêu cầu người sử dụng lao động dưới 15 tuổi phải nộp Lý lịch tư pháp và bản cam kết không có tiền án xâm hại trẻ em là một bước tiến mang tính nhân văn sâu sắc, giúp loại bỏ các rủi ro ấu dâm, bạo hành ngay từ khâu tuyển dụng.

VI. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động:

* Lập sổ theo dõi: 

Bắt buộc phải lập "Sổ theo dõi tình hình sử dụng lao động chưa thành niên" và xuất trình khi thanh tra kiểm tra,.

* Đừng lách luật: 

Tuyệt đối không nhận người dưới 15 tuổi vào làm phục vụ quán ăn, rửa bát, bưng bê (vì công việc này không nằm trong danh mục công việc nhẹ được phép). Việc sử dụng sai độ tuổi hoặc sai danh mục sẽ bị xử phạt vi phạm hành chính rất nặng.

* Xin phép trước khi làm: 

Nếu thuê mẫu nhí, diễn viên nhí (dưới 13 tuổi), phải chủ động nộp hồ sơ lên Sở LĐ-TB&XH xin phép trước. Không áp dụng kiểu "làm trước báo sau".

b. Đối với Cha mẹ / Người đại diện theo pháp luật:

* Giám sát hợp đồng: 

Khi ký thay con (dưới 15 tuổi), hãy kiểm tra kỹ điều khoản về thời gian làm việc (không quá 4h/ngày) và điều kiện an toàn,. Đừng vì lợi ích kinh tế (cát-xê) mà ép con làm việc kiệt sức, bỏ bê học hành.

* Theo dõi môi trường làm việc: 

Cần theo dõi nơi con làm việc xem có hóa chất, tiếng ồn hay người quản lý có hành vi không chuẩn mực hay không để kịp thời can thiệp.

c. Đối với Tổ chức Công đoàn: 

Công đoàn cơ sở cần chủ động giám sát NSDLĐ trong việc tuân thủ thời giờ làm việc, bảo đảm an toàn vệ sinh lao động và trả lương công bằng cho các lao động chưa thành niên tại doanh nghiệp,. Nếu phát hiện NSDLĐ ép các em làm thêm giờ hoặc làm công việc nặng nhọc, phải kiến nghị đình chỉ ngay lập tức.

....