Trách nhiệm bảo đảm hoạt động của tổ chức Công đoàn tại doanh nghiệp của NSDLĐ

Doanh nghiệp có trách nhiệm bảo đảm và tạo điều kiện thuận lợi trong việc thành lập và hoạt động của tổ chức công đoàn tại cơ sở (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu 

Trong quan hệ lao động, tổ chức Công đoàn (đại diện cho người lao động) và Người sử dụng lao động (NSDLĐ) luôn tồn tại những lợi ích đan xen và đối kháng. Để Công đoàn cơ sở không bị biến thành một tổ chức hình thức, bị giới chủ thao túng ("công đoàn vàng"), pháp luật đã thiết lập một hệ thống các quy định nghiêm ngặt buộc NSDLĐ phải có trách nhiệm bảo đảm các điều kiện vật chất, thời gian và sự an toàn cho hoạt động của Công đoàn.

Sau đây chúng tôi phân tích về vấn đề này dựa trên các quy định tại Bộ luật Lao động 2019 và Luật Công đoàn 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025).

I. CÁC TRÁCH NHIỆM BẢO ĐẢM CỦA NGƯỜI SỬ DỤNG LAO ĐỘNG

Mối quan hệ giữa Công đoàn và NSDLĐ được pháp luật định khung là quan hệ hợp tác, phối hợp. NSDLĐ có trách nhiệm thừa nhận, tôn trọng, tạo điều kiện và không cản trở khi người lao động tiến hành các hoạt động hợp pháp để thành lập, gia nhập và hoạt động công đoàn. Trách nhiệm này được cụ thể hóa qua 4 phương diện chính sau:

1. Bảo đảm về không gian và phương tiện làm việc 

Công đoàn không thể hoạt động nếu không có cơ sở vật chất. Căn cứ khoản 7 Điều 178 Bộ luật Lao động 2019 và khoản 1 Điều 27 Luật Công đoàn 2024, NSDLĐ có trách nhiệm bố trí nơi làm việc, phương tiện làm việc và các điều kiện cần thiết khác cho công đoàn cùng cấp hoạt động.

2. Bảo đảm về thời gian hoạt động hưởng nguyên lương 

Cán bộ công đoàn cơ sở hầu hết là cán bộ không chuyên trách (vẫn phải làm công việc chuyên môn tại doanh nghiệp). Để họ có thời gian chăm lo cho người lao động, khoản 2 Điều 176 Bộ luật Lao động 2019 và khoản 2 Điều 27 Luật Công đoàn 2024 quy định NSDLĐ phải dành cho họ một quỹ thời gian làm việc nhất định và vẫn phải trả lương cho thời gian này:

- 24 giờ làm việc/tháng: Đối với Chủ tịch, Phó Chủ tịch công đoàn cơ sở.

- 12 giờ làm việc/tháng: Đối với Ủy viên ban chấp hành, Tổ trưởng, Tổ phó tổ công đoàn. Tùy theo quy mô doanh nghiệp, hai bên có thể thỏa thuận thời gian tăng thêm. Ngoài ra, khi cán bộ công đoàn tham dự đại hội, hội nghị, tập huấn do công đoàn cấp trên triệu tập, NSDLĐ phải cho nghỉ làm việc, trả nguyên lương; phần chi phí đi lại, ăn ở sẽ do công đoàn triệu tập chi trả.

3. Trách nhiệm đóng Kinh phí Công đoàn (2%) 

Đây là nghĩa vụ tài chính bắt buộc để tạo nguồn lực cho Công đoàn hoạt động. Căn cứ điểm b khoản 1 Điều 29 Luật Công đoàn 2024, doanh nghiệp có sử dụng lao động phải đóng kinh phí công đoàn bằng 2% quỹ tiền lương làm căn cứ đóng bảo hiểm xã hội bắt buộc cho người lao động. Pháp luật nghiêm cấm hành vi không đóng, chậm đóng, đóng không đúng mức hoặc đóng không đủ số người thuộc đối tượng phải đóng kinh phí công đoàn.

4. "Tấm khiên" bảo vệ việc làm cho cán bộ công đoàn 

Do tính chất công việc thường xuyên phải đấu tranh với NSDLĐ, cán bộ công đoàn rất dễ bị trả thù. Luật Công đoàn 2024 và Bộ luật Lao động 2019 đã tạo ra một cơ chế bảo vệ việc làm vững chắc:

* Gia hạn hợp đồng tự động: 

Nếu hợp đồng lao động hết hạn khi cán bộ công đoàn không chuyên trách đang trong nhiệm kỳ, NSDLĐ bắt buộc phải gia hạn hợp đồng lao động cho đến hết nhiệm kỳ công đoàn.

* Rào cản thủ tục khi sa thải/chấm dứt hợp đồng: 

NSDLĐ không được tự ý đơn phương chấm dứt hợp đồng, sa thải, buộc thôi việc hoặc chuyển làm công việc khác đối với cán bộ công đoàn. NSDLĐ bắt buộc phải thỏa thuận bằng văn bản với tổ chức công đoàn cấp trên trực tiếp. Nếu không thỏa thuận được, phải báo cáo cơ quan nhà nước có thẩm quyền (Sở Lao động - Thương binh và Xã hội) và chờ đủ 30 ngày mới được quyền ra quyết định và phải tự chịu trách nhiệm về quyết định đó.

II. CÁC HÀNH VI BỊ PHÁP LUẬT NGHIÊM CẤM ĐỐI VỚI NGƯỜI SỬ DỤNG LAO ĐỘNG

Bên cạnh việc quy định trách nhiệm "phải làm", Điều 175 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 10 Luật Công đoàn 2024 đã liệt kê hàng loạt "vùng cấm" nhằm ngăn chặn NSDLĐ tiêu diệt hoặc thao túng công đoàn, bao gồm:

* Phân biệt đối xử: 

Cấm yêu cầu tham gia/không tham gia công đoàn để được tuyển dụng; cấm sa thải, kỷ luật, giảm lương, cắt thưởng vì lý do hoạt động công đoàn.

* Can thiệp, thao túng: 

Nghiêm cấm NSDLĐ sử dụng biện pháp kinh tế, hỗ trợ tài chính nhằm can thiệp, thao túng quá trình thành lập, bầu cử, làm vô hiệu hóa hoặc suy yếu việc thực hiện chức năng đại diện của Công đoàn.

* Mua chuộc: 

Cấm hứa hẹn, cung cấp lợi ích vật chất/phi vật chất để ép người lao động thôi làm cán bộ công đoàn hoặc chống lại Công đoàn.

III. VÍ DỤ MINH HỌA

Tình huống: Anh H là kỹ sư kiêm Chủ tịch Công đoàn cơ sở tại Công ty X. Tháng 3/2026, anh H dành 16 giờ trong giờ làm việc hành chính để giải quyết khiếu nại của công nhân và họp Ban chấp hành. Cuối tháng, Giám đốc Công ty X ra quyết định: 

(1) Trừ tiền lương 16 giờ làm việc của anh H với lý do "làm việc riêng"; 

(2) Thông báo tháng 5/2026 sẽ không tái ký hợp đồng lao động với anh H (dù nhiệm kỳ công đoàn của anh đến năm 2028 mới hết); 

(3) Từ chối đóng kinh phí công đoàn 2% với lý do công ty đang khó khăn.

Phân tích pháp lý tình huống: Công ty X đã vi phạm nghiêm trọng luật lao động và luật công đoàn ở cả 3 hành vi:

- Trừ lương sai luật: Với tư cách là Chủ tịch Công đoàn, anh H được luật bảo đảm quỹ thời gian 24 giờ/tháng để làm công tác công đoàn mà vẫn hưởng nguyên lương. Việc trừ lương 16 giờ của anh H là trái pháp luật.

- Từ chối tái ký hợp đồng sai luật: Theo khoản 1 Điều 28 Luật Công đoàn 2024, Công ty X bắt buộc phải gia hạn hợp đồng lao động cho anh H ít nhất đến hết nhiệm kỳ (năm 2028).

- Trốn đóng kinh phí công đoàn: Công ty X bắt buộc phải đóng 2% kinh phí công đoàn. Nếu công ty gặp khó khăn phải tạm dừng sản xuất kinh doanh thì có quyền làm thủ tục xin tạm dừng đóng (tối đa 12 tháng) nhưng sau đó vẫn phải đóng bù, chứ không được quyền tự ý cắt giảm hay từ chối đóng.

IV. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Bảo đảm sự độc lập thực chất của tổ chức 

Công đoàn: Một tổ chức không thể đại diện bảo vệ người lao động nếu nó phải ngửa tay xin tiền và xin thời gian từ chính người sử dụng lao động. Các quy định trên (đặc biệt là quỹ thời gian 12h-24h hưởng lương và kinh phí 2%) là sự "cưỡng chế" bằng sức mạnh nhà nước, buộc NSDLĐ phải chia sẻ chi phí vận hành cho Công đoàn. Điều này tạo ra nền tảng vật chất tối thiểu để Công đoàn tồn tại độc lập.

2. Giải quyết bài toán "Công đoàn vàng": 

Thực trạng "cán bộ công đoàn ăn lương của Giám đốc thì phải nghe lời Giám đốc" từng là điểm nghẽn trong quan hệ lao động tại Việt Nam. 

Bằng việc cấm NSDLĐ dùng lợi ích kinh tế thao túng, và thiết lập rào cản thủ tục "xin ý kiến công đoàn cấp trên / chờ 30 ngày báo cáo Sở LĐ-TB&XH" khi muốn sa thải cán bộ công đoàn, pháp luật đã trao cho thủ lĩnh công nhân một "kim bài miễn tử" đủ mạnh để họ dám đứng lên đấu tranh vì người lao động mà không lo sợ bị mất chén cơm.

V. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động (Ban Giám đốc & HR):

* Nhận thức đúng về vai trò của Công đoàn: 

Hãy xem Công đoàn là đối tác phối hợp để ổn định quan hệ lao động, không phải là đối thủ. Khi có Công đoàn vững mạnh, các tranh chấp, đình công hoang dã sẽ giảm thiểu đáng kể.

* Tuyệt đối tuân thủ quy định bảo vệ cán bộ công đoàn: 

Khi muốn kỷ luật, sa thải hoặc thuyên chuyển một cán bộ công đoàn (dù họ có lỗi thật sự), HR bắt buộc phải có văn bản thỏa thuận với công đoàn cấp trên và báo cáo cơ quan nhà nước, đồng thời chờ hết 30 ngày. Bỏ qua bước này, quyết định sa thải của bạn sẽ bị Tòa án tuyên vô hiệu và doanh nghiệp phải bồi thường rất nặng.

* Hoàn thành nghĩa vụ tài chính 2%: 

Việc chậm đóng kinh phí công đoàn từ 30 ngày trở lên sẽ bị phạt tiền lãi bằng 2 lần mức lãi suất đầu tư Quỹ bảo hiểm xã hội, thậm chí bị phong tỏa, trích tiền từ tài khoản ngân hàng để cưỡng chế nộp.

b. Đối với Tổ chức Công đoàn cơ sở và Cán bộ công đoàn:

* Sử dụng quỹ thời gian hiệu quả: 

Quyền lợi 12 giờ hoặc 24 giờ/tháng là để làm công tác đoàn thể. Cán bộ công đoàn cần có kế hoạch sử dụng thời gian này minh bạch, thông báo trước cho quản lý trực tiếp để họ sắp xếp công việc chuyên môn, tránh gây ảnh hưởng cực đoan đến dây chuyền sản xuất.

* Đừng ỷ lại vào đặc quyền bảo vệ: 

Chế định bảo vệ việc làm, gia hạn hợp đồng không đồng nghĩa với việc cán bộ công đoàn được phép vô kỷ luật. Nếu cán bộ công đoàn trộm cắp, tham ô hoặc vi phạm nội quy lao động nghiêm trọng, NSDLĐ hoàn toàn có quyền xử lý kỷ luật sa thải sau khi thực hiện đúng các thủ tục pháp lý. Do đó, trước khi là một cán bộ công đoàn giỏi, hãy là một người lao động tuân thủ pháp luật.

.....