Quyền, trách nhiệm của Cơ quan BHXH (Nhà nước) & phân cấp quản lý

Mỗi cấp cơ quan BHXH có chức năng, nhiệm vụ khác nhau (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu 

Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025) đã thiết lập một hành lang pháp lý vững chắc không chỉ cho người tham gia mà còn quy định rõ ràng về bộ máy tổ chức, quyền hạn, trách nhiệm của Cơ quan BHXH, cũng như cơ chế phân cấp quản lý nhà nước. Việc quy định rõ ràng này nhằm hướng tới một hệ thống an sinh xã hội chuyên nghiệp, hiện đại, minh bạch.

Dưới đây chúng tôi giới thiệu dựa trên các quy định của Luật BHXH 2024.

1. Vị trí và Chức năng của Cơ quan BHXH

Theo Điều 16 Luật BHXH 2024, Cơ quan BHXH là cơ quan nhà nước có chức năng thực hiện chế độ, chính sách BHXH; quản lý và sử dụng các quỹ BHXH, quỹ bảo hiểm thất nghiệp (BHTN), quỹ bảo hiểm y tế (BHYT); đồng thời thực hiện chức năng thanh tra chuyên ngành về đóng các loại bảo hiểm này.

2. Quyền hạn của Cơ quan BHXH (Điều 17)

Để quản lý một quỹ tài chính khổng lồ và số lượng người tham gia lên đến hàng chục triệu người, pháp luật trao cho cơ quan BHXH những quyền hạn "đủ mạnh" để thực thi nhiệm vụ:

* Quyền thanh tra, kiểm tra: 

Cơ quan BHXH có quyền yêu cầu người sử dụng lao động xuất trình sổ quản lý lao động, thang bảng lương để kiểm tra. Cơ quan này được trực tiếp kiểm tra, thanh tra chuyên ngành về việc đóng BHXH, BHTN, BHYT để phát hiện sai phạm.

* Quyền kết nối, liên thông dữ liệu: 

Được cơ quan đăng ký kinh doanh cung cấp thông tin về doanh nghiệp mới thành lập để đôn đốc tham gia BHXH. Đặc biệt, được cơ quan thuế cung cấp thông tin về chi phí tiền lươngcủa doanh nghiệp để đối chiếu, chống hành vi trốn đóng, đóng thiếu mức quy định.

* Quyền từ chối chi trả: 

Cơ quan BHXH có quyền từ chối chi trả chế độ khi yêu cầu chi trả không đúng quy định pháp luật (tuy nhiên phải trả lời bằng văn bản và nêu rõ lý do).

* Quyền xử lý vi phạm: 

Được trực tiếp xử lý vi phạm pháp luật hoặc kiến nghị cơ quan có thẩm quyền xử lý các hành vi vi phạm về BHXH.

3. Trách nhiệm của Cơ quan BHXH (Điều 18)

Đi kèm với quyền hạn là 18 nhóm trách nhiệm nặng nề nhằm phục vụ người dân và bảo toàn quỹ, nổi bật gồm:

* Phục vụ người tham gia: 

Tiếp nhận hồ sơ, cấp sổ BHXH, thẻ BHYT; giải quyết hưởng các chế độ và tổ chức chi trả lương hưu, trợ cấp đầy đủ, thuận tiện, đúng hạn.

* Cải cách hành chính và Chuyển đổi số: 

Có trách nhiệm ứng dụng công nghệ thông tin, thực hiện cải cách thủ tục hành chính bảo đảm công khai, minh bạch, đơn giản; chủ trì xây dựng và duy trì Cơ sở dữ liệu quốc gia về bảo hiểm.

* Bảo toàn và phát triển quỹ: 

Quản lý, sử dụng quỹ đúng pháp luật; thực hiện các biện pháp đầu tư để bảo toàn và tăng trưởng quỹ theo quyết định của Hội đồng quản lý BHXH. Định kỳ 05 năm phải đánh giá và dự báo khả năng cân đối của quỹ hưu trí và tử tuất.

* Trách nhiệm giải trình và Báo cáo: 

Phải định kỳ báo cáo cho Hội đồng quản lý BHXH, Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội (LĐ-TB&XH), Bộ Y tế, Bộ Tài chính và Ủy ban nhân dân (UBND) cùng cấp về tình hình thực hiện chính sách và quản lý quỹ.

4. Cơ chế Phân cấp Quản lý Nhà nước về BHXH (Chương X)

Luật BHXH 2024 phân định rõ vai trò của từng cơ quan trong bộ máy nhà nước để tránh chồng chéo (Điều 134):

* Chính phủ: 

Thống nhất quản lý nhà nước về BHXH. Định kỳ hằng năm báo cáo Quốc hội về tình hình thực hiện chính sách và quản lý quỹ.

* Bộ LĐ-TB&XH: 

Là cơ quan đầu mối giúp Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về BHXH. Chịu trách nhiệm xây dựng chính sách, pháp luật, chỉ tiêu phát triển đối tượng tham gia, thanh tra xử lý vi phạm và giải quyết khiếu nại tố cáo về BHXH.

* Bộ Tài chính: 

Giúp Chính phủ thực hiện quản lý nhà nước về tài chính BHXH và tài chính quỹ BHXH. Xây dựng cơ chế tài chính, thanh tra về quản lý tài chính quỹ, và trình Chính phủ quy định về hoạt động đầu tư quỹ.

* UBND các cấp: 

Quản lý nhà nước tại địa phương. Đặc biệt, UBND cấp tỉnh phải xây dựng chỉ tiêu phát triển đối tượng tham gia BHXH trong kế hoạch phát triển kinh tế - xã hội hằng năm; chịu trách nhiệm xử lý tình trạng chậm đóng, trốn đóng BHXH trên địa bàn.

5. Ví dụ minh hoạ

Tình huống 1: Quyền liên thông dữ liệu và thanh tra 

Công ty A khai báo với cơ quan thuế chi phí quỹ lương năm 2026 là 10 tỷ đồng để được khấu trừ thuế thu nhập doanh nghiệp. Tuy nhiên, khai báo đóng BHXH cho nhân viên chỉ dựa trên quỹ lương 3 tỷ đồng. Nhờ cơ chế liên thông (Khoản 3 Điều 17), cơ quan Thuế chia sẻ dữ liệu này cho cơ quan BHXH. 

Cơ quan BHXH phát hiện bất thường, lập đoàn thanh tra chuyên ngành xuống Công ty A (Khoản 5 Điều 17). Phát hiện Công ty A trốn đóng BHXH, cơ quan BHXH ra quyết định xử phạt vi phạm hành chính, truy thu số tiền trốn đóng và tính lãi 0,03%/ngày (Khoản 7 Điều 17).

* Tình huống 2: Trách nhiệm chuyển đổi số 

Anh B muốn biết công ty có đóng bảo hiểm cho mình đầy đủ không. Thay vì phải lên trực tiếp cơ quan BHXH xin sao kê, anh B chỉ cần mở ứng dụng VssID (do cơ quan BHXH xây dựng và quản lý theo Khoản 7, Khoản 18 Điều 18) để theo dõi quá trình đóng hằng tháng một cách minh bạch.

Tình huống 3: Phân cấp quản lý 

Tỉnh X có tỷ lệ người dân tham gia BHXH tự nguyện còn thấp. UBND tỉnh X (thực hiện chức năng quản lý tại địa phương theo Điều 138) đã trình Hội đồng nhân dân tỉnh ban hành Nghị quyết trích ngân sách địa phương hỗ trợ thêm 20% mức đóng BHXH tự nguyện cho người nông dân trên địa bàn.

6. Lưu ý và Lời khuyên cho các bên liên quan

a. Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp):

* Tuyệt đối không dùng "hai sổ lương": 

Với quyền hạn kết nối dữ liệu trực tiếp với cơ quan Thuế và cơ quan Đăng ký kinh doanh, mọi hành vi lách luật, khai báo quỹ lương tính thuế cao nhưng quỹ lương đóng BHXH thấp sẽ bị cơ quan BHXH phát hiện dễ dàng.

* Hợp tác thanh tra: 

Khi cơ quan BHXH yêu cầu cung cấp hồ sơ, tài liệu hoặc tiến hành thanh tra chuyên ngành, doanh nghiệp có nghĩa vụ phải phối hợp xuất trình đầy đủ thang bảng lương, hợp đồng lao động. Việc chống đối sẽ dẫn đến các chế tài xử phạt nặng hơn.

b. Đối với Người lao động (Người tham gia BHXH):

* Hiểu đúng quyền từ chối của BHXH: 

Khi bạn nộp hồ sơ (ví dụ giấy nghỉ ốm) mà bị cơ quan BHXH từ chối thanh toán, đừng vội bức xúc. Pháp luật cho phép họ từ chối nếu hồ sơ sai luật, nhưng họ bắt buộc phải trả lời bạn bằng văn bản nêu rõ lý do. Bạn có quyền căn cứ vào văn bản đó để khiếu nại nếu thấy không thỏa đáng.

* Tận dụng tiện ích số: 

Cơ quan BHXH có trách nhiệm xây dựng hệ thống điện tử. Hãy tận dụng tối đa quyền lợi này bằng cách cài đặt VssID, VNeID để tự giám sát tài sản an sinh của chính mình.
....