Quyền, trách nhiệm của Người lao động, Người sử dụng lao động trong lĩnh vực BHXH

Tham gia BHXH vừa là quyền vừa là trách nhiệm của NLĐ (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu 

Mối quan hệ an sinh giữa Người lao động (NLĐ) và Người sử dụng lao động (NSDLĐ) là nền tảng của hệ thống Bảo hiểm xã hội (BHXH). Để đảm bảo tính công bằng, minh bạch và bảo vệ lợi ích hợp pháp của các bên, Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ 01/07/2025) đã quy định rất rõ ràng và chi tiết về quyền và trách nhiệm của từng chủ thể.

Dưới đây chúng tôi phân tích dựa trên các văn bản luật nêu trên.

1. Đối với Người lao động (Người tham gia và thụ hưởng BHXH)

a. Quyền của Người lao động (Điều 10)

Pháp luật trao cho NLĐ những quyền công cụ mạnh mẽ để tự bảo vệ an sinh của mình, bao gồm:

* Quyền thụ hưởng: 

Được hưởng các chế độ BHXH đầy đủ, kịp thời, thuận tiện; được cấp sổ BHXH (bản giấy hoặc điện tử). Đặc biệt, người đang hưởng lương hưu, trợ cấp tai nạn lao động hằng tháng hoặc nghỉ ốm đau/thai sản từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng sẽ được hưởng Bảo hiểm y tế.

* Quyền tiếp cận thông tin: 

Được cơ quan BHXH định kỳ hằng tháng cung cấp thông tin về việc đóng và hưởng BHXH thông qua phương tiện điện tử; được yêu cầu xác nhận thông tin đóng BHXH.

* Quyền yêu cầu và khiếu nại: 

Yêu cầu NSDLĐ và các cơ quan liên quan thực hiện đầy đủ trách nhiệm về BHXH đối với mình; có quyền khiếu nại, tố cáo và khởi kiện về BHXH theo quy định.

* Quyền giám định y khoa: 

Được chủ động đi khám giám định y khoa để xác định mức suy giảm khả năng lao động và được thanh toán phí giám định nếu kết quả đủ điều kiện hưởng chế độ.

b. Trách nhiệm của Người lao động (Điều 11)

Đi đôi với quyền lợi, NLĐ có các nghĩa vụ bắt buộc:Đóng BHXH: 

- Phải đóng BHXH theo đúng quy định của Luật.

- Kê khai trung thực: Thực hiện kê khai chính xác, trung thực, đầy đủ thông tin khi đăng ký tham gia BHXH.

- Hoàn trả tiền sai quy định: Phải hoàn trả tiền hưởng chế độ BHXH khi có quyết định của cơ quan có thẩm quyền xác định việc hưởng không đúng quy định.

- Chủ động theo dõi: Có trách nhiệm tự theo dõi việc thực hiện trách nhiệm đóng BHXH của NSDLĐ đối với mình.

2. Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp/Tổ chức)

a. Quyền của NSDLĐ (Điều 12)

* Từ chối yêu cầu sai luật: 

Được quyền từ chối thực hiện các yêu cầu không đúng quy định của pháp luật về BHXH.

* Tạm dừng đóng khi gặp khó khăn: 

Được tạm dừng đóng BHXH bắt buộc (vào quỹ hưu trí và tử tuất) trong các trường hợp luật định (ví dụ: thiên tai, dịch bệnh, suy thoái kinh tế) theo Điều 37.

* Quyền khiếu nại, khởi kiện: 

Được khiếu nại, tố cáo và khởi kiện về BHXH theo quy định của pháp luật.

b. Trách nhiệm của NSDLĐ (Điều 13)

Trách nhiệm của NSDLĐ mang tính chất quyết định đến việc vận hành quỹ BHXH:

* Đăng ký và đóng BHXH: 

Phải đăng ký tham gia BHXH bắt buộc cho NLĐ; hằng tháng trích khoản tiền phải đóng từ tiền lương của NLĐ để đóng cùng một lúc với phần nghĩa vụ của doanh nghiệp vào quỹ BHXH.

* Lập hồ sơ và xác nhận: 

Lập hồ sơ để NLĐ được hưởng chế độ; phối hợp với cơ quan BHXH trả sổ bản giấy; xác nhận thời gian đóng BHXH khi NLĐ chấm dứt hợp đồng lao động/thôi việc.

* Trách nhiệm bồi thường: 

Nếu NSDLĐ không thực hiện hoặc thực hiện không đầy đủ trách nhiệm đóng BHXH bắt buộc gây thiệt hại đến quyền, lợi ích hợp pháp của NLĐ thì phải bồi thường cho NLĐ theo quy định.

* Cung cấp thông tin: 

Xuất trình, cung cấp đầy đủ, chính xác, kịp thời tài liệu liên quan đến việc đóng/hưởng BHXH khi cơ quan nhà nước yêu cầu.

3. Ví dụ minh hoạ

* Tình huống 1: Quyền giám sát của NLĐ và Trách nhiệm bồi thường của NSDLĐ 

Anh A làm việc tại Công ty X. Hằng tháng, Công ty X vẫn trừ 8% lương của anh A để đóng BHXH. Tuy nhiên, khi truy cập ứng dụng VssID (thực hiện quyền tiếp cận thông tin điện tử theo Điều 10), anh A phát hiện Công ty X đã nợ đóng BHXH 6 tháng nay. Tháng sau, anh A bị tai nạn phải nhập viện điều trị. Do Công ty X nợ BHXH, thẻ BHYT của anh A không có giá trị sử dụng và anh cũng không được quỹ BHXH chi trả trợ cấp ốm đau. 

Giải quyết: Căn cứ khoản 8 Điều 13 Luật BHXH 2024, Công ty X đã không thực hiện đầy đủ trách nhiệm đóng BHXH, gây thiệt hại trực tiếp cho anh A. Do đó, Công ty X phải bồi thường toàn bộ thiệt hại (bao gồm tiền viện phí và tiền trợ cấp ốm đau lẽ ra anh A được nhận).

* Tình huống 2: Quyền tạm dừng đóng của NSDLĐ 

Công ty may mặc Y bị hỏa hoạn thiêu rụi nhà xưởng, phải tạm ngừng sản xuất và cho 60% công nhân tạm nghỉ việc. 

Giải quyết: Căn cứ Điều 12 và Điều 37 Luật BHXH, Công ty Y có quyền làm hồ sơ đề nghị cơ quan BHXH cho phép tạm dừng đóng vào quỹ hưu trí và tử tuất để giảm bớt gánh nặng tài chính trong lúc phục hồi cơ sở vật chất. Sau khi hết thời hạn tạm dừng, công ty mới phải đóng bù.

4. Bình luận và Đánh giá

* Tính răn đe cao đối với Doanh nghiệp: 

Điểm sáng giá nhất trong quy định về trách nhiệm của NSDLĐ là luật hóa trách nhiệm bồi thường thiệt hại. Trước đây, nhiều doanh nghiệp chây ì đóng BHXH khiến NLĐ mất trắng quyền lợi khi ốm đau, thai sản. Nay, mọi thiệt hại do hành vi chậm/trốn đóng gây ra, doanh nghiệp phải bỏ tiền túi ra đền bù. Cùng với quy định cấm chậm đóng, trốn đóng (Điều 9), pháp luật đang siết chặt vòng vây đối với các doanh nghiệp làm ăn chộp giật.

* Chuyển đổi số bảo vệ NLĐ: 

Luật BHXH 2024 đặc biệt nhấn mạnh quyền được nhận thông tin hằng tháng qua phương tiện điện tử của NLĐ. Điều này chuyển thế bị động của NLĐ (trước đây chỉ biết công ty có đóng bảo hiểm hay không khi chốt sổ nghỉ việc) sang thế chủ động giám sát từng tháng, giúp phát hiện sớm các rủi ro.

* Cân bằng lợi ích: 

Pháp luật không chỉ "ép" doanh nghiệp mà còn chia sẻ rủi ro thông qua quyền được tạm dừng đóng quỹ hưu trí và tử tuất khi gặp biến cố lớn. Điều này thể hiện tính nhân văn, giúp doanh nghiệp có "khoảng thở" để duy trì hoạt động và giữ lại việc làm cho NLĐ.

5. Lưu ý và Lời khuyên cho các bên liên quan

a. Đối với Người lao động:

* Cài đặt VssID ngay lập tức: 

Đừng chỉ nhìn vào dòng chữ "đã trừ tiền BHXH" trên phiếu lương (payslip). Hãy mở ứng dụng VssID định kỳ hằng tháng để kiểm tra xem tiền của mình đã thực sự được công ty nộp vào quỹ của Nhà nước hay chưa.

* Lên tiếng khi quyền lợi bị xâm phạm: 

Nếu phát hiện công ty chậm đóng, trốn đóng, hãy sử dụng quyền yêu cầu NSDLĐ giải thích, hoặc phản ánh qua Công đoàn cơ sở để đòi lại quyền lợi ngay, tránh để nợ đọng kéo dài dẫn đến mất khả năng thu hồi.

b. Đối với Người sử dụng lao động:

* Tuyệt đối không chiếm dụng quỹ BHXH: 

Tiền BHXH (bao gồm phần công ty đóng và phần trích từ lương NLĐ) phải được nộp đúng hạn. Việc giữ lại dòng tiền này để xoay vòng vốn kinh doanh là hành vi bị nghiêm cấm (Điều 9) và tiềm ẩn rủi ro bồi thường rất lớn.

* Chuẩn hóa dữ liệu nhân sự: 

Phải làm thủ tục báo tăng, báo giảm, đăng ký BHXH trong vòng 30 ngày kể từ ngày ký hợp đồng. Đảm bảo kê khai trung thực mức lương làm căn cứ đóng.

* Tận dụng quyền hợp pháp khi khủng hoảng: 

Nếu thực sự gặp thiên tai, dịch bệnh dẫn đến phải dừng sản xuất và cắt giảm >50% nhân sự, hãy nhanh chóng phối hợp với cơ quan chức năng lập hồ sơ xin tạm dừng đóng BHXH để hợp pháp hóa việc ngưng đóng tạm thời, tránh bị tính lãi phạt chậm nộp.

....