Chế độ tử tuất (BHXH bắt buộc)

Chế độ tử tuất giúp một phân thu nhập cho người thân khi NLĐ không may quá đời (ảnh minh hoạ)

Hoa Văn

Chế độ tử tuất là một trong những trụ cột mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc nhất của hệ thống Bảo hiểm xã hội (BHXH), đóng vai trò như một "lưới an toàn" tài chính giúp bù đắp phần nào thu nhập cho gia đình và người thân khi người lao động không may qua đời.

Với việc thông qua Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025), chế độ tử tuất đã được quy định chi tiết, linh hoạt và bảo vệ tốt hơn quyền lợi của người thụ hưởng. Dưới đây là phân tích về chế độ này.

1. Quy định pháp luật về Chế độ tử tuất

Chế độ tử tuất trong BHXH bắt buộc bao gồm 02 khoản trợ cấp chính: 

- Trợ cấp mai táng và Trợ cấp tuất (hằng tháng hoặc một lần). 

- Đối tượng thụ hưởng là tổ chức, cá nhân lo mai táng và thân nhân của người lao động.

a. Trợ cấp mai táng (Điều 85)

Đây là khoản tiền hỗ trợ chi phí an táng cho người đứng ra lo hậu sự khi người tham gia BHXH qua đời.

* Điều kiện hưởng: 

Người lao động đang đóng hoặc đang bảo lưu thời gian đóng BHXH phải có thời gian đóng từ đủ 12 tháng trở lên. Ngoài ra, những người đang hưởng lương hưu, trợ cấp tai nạn lao động/bệnh nghề nghiệp hằng tháng, hoặc chết do tai nạn lao động/bệnh nghề nghiệp cũng đương nhiên được xét hưởng.

* Mức hưởng: 

Bằng 10 lần mức tham chiếu tại tháng mà người lao động chết. (Lưu ý: Mức tham chiếu là mức tiền do Chính phủ quyết định thay thế cho mức lương cơ sở trước đây).

b. Trợ cấp tuất hằng tháng (Điều 86, Điều 87)

Đây là khoản tiền chi trả đều đặn mỗi tháng để nuôi dưỡng những người thân không có khả năng lao động hoặc đã hết tuổi lao động.

* Điều kiện đối với người chết: 

Người lao động đã đóng BHXH từ đủ 15 năm trở lên; đang hưởng lương hưu; chết do tai nạn lao động/bệnh nghề nghiệp; hoặc đang hưởng trợ cấp thương tật từ 61% trở lên.

* Điều kiện đối với thân nhân:

- Con chưa đủ 18 tuổi, hoặc con bị suy giảm khả năng lao động từ 81% trở lên.

- Vợ/chồng, Cha mẹ đẻ, cha mẹ vợ/chồng đã hết tuổi lao động (hoặc chưa đủ tuổi nhưng suy giảm khả năng lao động >81%), đồng thời không có thu nhập hoặc có thu nhập hằng tháng nhưng thấp hơn mức tham chiếu.

* Mức hưởng: 

Tối đa 04 thân nhân được hưởng trợ cấp tuất hằng tháng. Mức hưởng mỗi người bằng 50% mức tham chiếu; nếu thân nhân không có người trực tiếp nuôi dưỡng thì mức hưởng là 70% mức tham chiếu.

c. Trợ cấp tuất một lần (Điều 88, Điều 89)

Trợ cấp tuất một lần áp dụng khi không đủ điều kiện hưởng tuất hằng tháng, không có thân nhân đủ điều kiện, hoặc thân nhân tự nguyện lựa chọn nhận một lần thay vì nhận hằng tháng.

* Đối với người đang làm việc/bảo lưu BHXH: 

- Mức hưởng tính theo số năm đã đóng BHXH. Cứ mỗi năm đóng trước 2014 tính bằng 1,5 tháng mức bình quân tiền lương; từ năm 2014 trở đi tính bằng 02 tháng. Mức thấp nhất bằng 03 tháng.

* Đối với người đang hưởng lương hưu: 

- Mức hưởng tính theo thời gian đã nhận lương hưu. Nếu chết trong 02 tháng đầu nhận lương hưu, thân nhân nhận 48 tháng lương hưu. 

Nếu chết từ tháng thứ 3 trở đi, cứ mỗi tháng đã nhận lương hưu bị trừ đi 0,5 tháng, nhưng mức thấp nhất cũng bằng 03 tháng lương hưu.

2. Ví dụ minh hoạ

* Tình huống 1: Hưởng trợ cấp tuất hằng tháng 

Anh A (40 tuổi) đã đóng BHXH bắt buộc được 16 năm. Không may, anh A qua đời do bạo bệnh. Anh để lại 1 con nhỏ 10 tuổi và 1 mẹ già 65 tuổi (không có lương hưu hay nguồn thu nhập nào khác). Người vợ đứng ra lo mai táng.

> Giải quyết:

- Vì anh A đã đóng BHXH > 12 tháng, vợ anh A được nhận Trợ cấp mai táng bằng 10 lần mức tham chiếu.

- Vì anh A đã đóng BHXH > 15 năm, thân nhân đủ điều kiện hưởng Trợ cấp tuất hằng tháng. Con (10 tuổi) và mẹ già (65 tuổi, không thu nhập) sẽ được nhận mỗi người 50% mức tham chiếu mỗi tháng. Con nhận đến khi đủ 18 tuổi, mẹ nhận đến khi qua đời.

* Tình huống 2: Hưởng trợ cấp tuất một lần 

Chị B (35 tuổi) đóng BHXH được 5 năm, mức bình quân tiền lương đóng BHXH là 10.000.000 VNĐ. Chị B qua đời do tai nạn giao thông. Chồng chị B 37 tuổi (đang đi làm, khỏe mạnh) lo mai táng và chị B không có con.

> Giải quyết:

- Chồng chị B nhận Trợ cấp mai táng bằng 10 lần mức tham chiếu.

- Vì chị B đóng BHXH chưa đủ 15 năm, và chồng không thuộc diện người neo đơn hết tuổi lao động, chồng chị B không được nhận tuất hằng tháng mà sẽ nhận Trợ cấp tuất một lần.

- Giả sử toàn bộ 5 năm đóng BHXH của chị B là sau năm 2014. Số tiền tuất 1 lần = 5 năm x 2 tháng x 10.000.000 VNĐ = 100.000.000 VNĐ.

3. Bình luận và đánh giá

* Thứ nhất, tính kế thừa và bảo vệ tối đa: 

Luật BHXH 2024 tiếp tục duy trì mốc "15 năm đóng BHXH" làm điều kiện xét hưởng tuất hằng tháng. Điều này đồng bộ với việc giảm điều kiện thời gian hưởng lương hưu xuống 15 năm, tạo sự nhất quán trong chính sách an sinh.

* Thứ hai, đề cao quyền tự quyết của người dân: 

Một điểm rất nhân văn của pháp luật hiện hành là cho phép thân nhân (dù đủ điều kiện nhận hằng tháng) vẫn có quyền có nguyện vọng hưởng trợ cấp tuất một lần. Điều này giúp các gia đình linh hoạt hơn trong việc giải quyết khó khăn tài chính đột xuất, như trả nợ ngân hàng điều trị bệnh hoặc lấy vốn làm ăn sau biến cố mất người thân.

* Thứ ba, nguyên tắc "Đóng - Hưởng" rõ ràng: 

Chế độ tuất một lần đối với người đang hưởng lương hưu được thiết kế theo nguyên tắc dốc lùi (chết càng sớm sau khi nghỉ hưu thì tiền tuất càng cao - lên tới 48 tháng). Điều này xóa bỏ tâm lý lo lắng của người dân rằng "đóng bảo hiểm mấy chục năm, vừa lĩnh lương hưu 1-2 tháng mà chết thì mất trắng".

4. Lưu ý và lời khuyên cho các bên liên quan

a. Đối với Người lao động:

- Hãy cố gắng duy trì thời gian đóng BHXH tối thiểu 15 năm. Đây không chỉ là mốc để bạn nhận lương hưu khi về già, mà còn là mốc để nếu rủi ro xấu nhất xảy ra, con cái và cha mẹ già của bạn sẽ có một nguồn cấp dưỡng hằng tháng từ Nhà nước.

b. Đối với Thân nhân người lao động:

- Thời hạn nộp hồ sơ rất quan trọng: Trong thời hạn 90 ngày kể từ ngày người lao động qua đời, thân nhân phải nộp hồ sơ (Sổ BHXH, Trích lục khai tử, Tờ khai...) cho người sử dụng lao động hoặc trực tiếp cho cơ quan BHXH (nếu người chết đang bảo lưu/nhận lương hưu). Nếu nộp chậm, bạn sẽ phải làm văn bản giải trình lý do.

- Cân nhắc kỹ giữa Tuất hằng tháng và Tuất 1 lần: Nếu gia đình có con nhỏ hoặc cha mẹ già yếu, việc nhận tuất hằng tháng sẽ mang tính bảo đảm bền vững hơn. Chỉ nên nhận 1 lần nếu thực sự cần một số tiền lớn ngay lập tức.

c. Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp):

- Khi người lao động không may qua đời, doanh nghiệp có trách nhiệm tiếp nhận hồ sơ từ thân nhân. Trong vòng 30 ngày kể từ khi nhận đủ hồ sơ từ thân nhân, doanh nghiệp phải hoàn thiện và nộp lên cơ quan BHXH để kịp thời giải quyết chế độ tử tuất, chia sẻ nỗi đau với gia đình họ.

- Nếu doanh nghiệp chậm trễ nộp hồ sơ gây thiệt hại đến quyền lợi của thân nhân, doanh nghiệp sẽ phải chịu trách nhiệm bồi thường theo quy định của pháp luật.

.....