Quyền và trách nhiệm của Đoàn viên công đoàn (NLĐ tham gia Công đoàn)

NLĐ tham gia tổ chức Công đoàn tại doanh nghiệp sẽ trở thành "đoàn viên công đoàn" (ảnh minh hoạ)

Hoa Văn

Gia nhập Công đoàn Việt Nam là quyền cơ bản của người lao động (NLĐ). Khi chính thức trở thành Đoàn viên công đoàn, NLĐ không chỉ được khoác lên mình một danh xưng mới mà còn bước vào một mối quan hệ pháp lý đặc biệt với tổ chức Công đoàn. Mối quan hệ này được xây dựng trên nguyên tắc song hành: "Hưởng quyền lợi chính đáng và thực hiện trách nhiệm tận tâm".

Dưới đây là phân tích về quyền và trách nhiệm của Đoàn viên công đoàn dựa trên Luật Công đoàn 2024 (sửa đổi, bổ sung 2025) và Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024.

I. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ QUYỀN CỦA ĐOÀN VIÊN CÔNG ĐOÀN

Căn cứ Điều 21 Luật Công đoàn 2024 và khoản 1 Điều 2 Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024, quyền của đoàn viên được phân chia thành 4 nhóm mang tính thiết thực cao:

1. Nhóm quyền được bảo vệ và hỗ trợ pháp lý (Quyền cốt lõi)

Đoàn viên có quyền yêu cầu Công đoàn đại diện, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp, chính đáng khi bị xâm phạm. Ví dụ: khi bị sa thải trái luật, bị nợ lương, bị ép làm thêm giờ quá quy định.

Được Công đoàn hỗ trợ pháp lý miễn phí về pháp luật lao động, công đoàn, bảo hiểm xã hội, bảo hiểm y tế, an toàn vệ sinh lao động. Thậm chí, đoàn viên được công đoàn đại diện tham gia tố tụng trong các vụ án lao động tại Tòa án.

2. Nhóm quyền dân chủ nội bộ

Đoàn viên có quyền được thông tin, thảo luận, đề xuất và biểu quyết các công việc của tổ chức Công đoàn.

Được ứng cử, đề cử, bầu cử cơ quan lãnh đạo của Công đoàn các cấp.

Đặc biệt, đoàn viên có quyền chất vấn cán bộ lãnh đạo công đoàn, kiến nghị xử lý kỷ luật nếu phát hiện cán bộ công đoàn có sai phạm.

3. Nhóm quyền thụ hưởng phúc lợi và an sinh

Đoàn viên được Công đoàn thăm hỏi, trợ cấp khi ốm đau, thai sản, khó khăn, hoạn nạn.

Được tham gia các hoạt động văn hóa, thể thao, tham quan, du lịch do Công đoàn tổ chức.

* Điểm mới nổi bật: Luật Công đoàn 2024 ghi nhận đoàn viên được quyền thụ hưởng chính sách thuê nhà ở xã hội của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam.

* Quyền tạm dừng đóng đoàn phí: 

Căn cứ khoản 1 Điều 2 Điều lệ và Mục 2.2 Hướng dẫn 38/HD-TLĐ, khi đoàn viên bị mất việc làm, hoặc phải tạm hoãn hợp đồng lao động (do ốm đau dài ngày, doanh nghiệp thu hẹp sản xuất...), đoàn viên được quyền tạm dừng sinh hoạt công đoàn và không phải đóng đoàn phí (tối đa 12 tháng) mà không bị mất tư cách đoàn viên.

4. Nhóm quyền học tập và phát triển nghề nghiệp 

Đoàn viên được Công đoàn tư vấn, hướng dẫn, hỗ trợ tìm việc làm, học nghề, nâng cao trình độ chuyên môn, nghiệp vụ, kỹ năng nghề nghiệp.

II. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ TRÁCH NHIỆM CỦA ĐOÀN VIÊN

Để thụ hưởng các quyền lợi nêu trên, đoàn viên phải thực hiện các trách nhiệm (nghĩa vụ) tương ứng. Căn cứ Điều 22 Luật Công đoàn 2024 và khoản 2 Điều 2 Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024, trách nhiệm của đoàn viên bao gồm:

1. Trách nhiệm tuân thủ và đóng góp

Đoàn viên phải chấp hành Hiến pháp, pháp luật; thực hiện nghiêm Điều lệ Công đoàn Việt Nam và các nghị quyết của Công đoàn.

Bắt buộc phải đóng đoàn phí đầy đủ theo quy định (mức đóng hiện hành thường là 1% tiền lương làm căn cứ đóng BHXH).

2. Trách nhiệm học tập và rèn luyện 

Không ngừng học tập nâng cao trình độ chính trị, văn hóa, chuyên môn, kỹ năng nghề nghiệp; rèn luyện phẩm chất giai cấp công nhân, tác phong làm việc công nghiệp.

3. Trách nhiệm đoàn kết và xây dựng quan hệ lao động

Đoàn viên có trách nhiệm đoàn kết, giúp đỡ đồng nghiệp trong lao động và cuộc sống.

Bảo vệ quyền lợi chính đáng của tổ chức Công đoàn; tham gia xây dựng quan hệ lao động tiến bộ, hài hòa và ổn định tại doanh nghiệp; nâng cao năng suất lao động để giúp doanh nghiệp phát triển vững mạnh.

Tuyên truyền, vận động người lao động khác cùng gia nhập Công đoàn.

III. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống 1 (Phát huy quyền được bảo vệ và dân chủ): 

Chị A là công nhân may và là đoàn viên công đoàn. Khi mang thai tháng thứ 7, công ty lấy lý do "giảm đơn hàng" để đơn phương chấm dứt hợp đồng với chị. Chị A đã sử dụng quyền của đoàn viên, làm đơn gửi Ban Chấp hành (BCH) Công đoàn cơ sở yêu cầu can thiệp. Công đoàn đã cử cán bộ tư vấn pháp luật miễn phí cho chị, đồng thời đại diện chị làm việc với Giám đốc, buộc Giám đốc phải hủy quyết định sa thải trái luật. Tại kỳ Đại hội Công đoàn sau đó, chị A đã mạnh dạn ứng cử vào BCH và được bầu làm Ủy viên.

* Tình huống 2 (Thực hiện nghĩa vụ và hưởng phúc lợi): 

Anh B là đoàn viên luôn chấp hành tốt nội quy công ty, hằng tháng đều đóng đoàn phí đầy đủ trích từ lương (thực hiện trách nhiệm). Khi anh B bị tai nạn giao thông phải phẫu thuật, BCH Công đoàn đã trích quỹ đến bệnh viện thăm hỏi, tặng quà hỗ trợ khó khăn. Quá trình anh B xin nghỉ việc không lương 6 tháng để điều trị bệnh, anh được Công đoàn giải quyết chế độ "Tạm dừng sinh hoạt công đoàn và không phải đóng đoàn phí" trong 6 tháng đó.

IV. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Sự cân bằng giữa Quyền và Nghĩa vụ: 

Các quy định pháp luật hiện hành đã tạo ra một khung pháp lý rất cân bằng. Người lao động không thể chỉ đóng 1% đoàn phí rồi mặc kệ tổ chức, mà họ có "nghĩa vụ" phải tham gia sinh hoạt, đoàn kết và nâng cao tay nghề. Đổi lại, tổ chức Công đoàn không chỉ thu tiền, mà có "trách nhiệm" phải cung cấp cho đoàn viên "gói dịch vụ" toàn diện: từ hỗ trợ pháp lý miễn phí, thăm hỏi ốm đau, đến nhà ở xã hội.

2. Điểm sáng về quyền lợi vật chất và tính nhân văn: 

Việc Luật Công đoàn 2024 cụ thể hóa quyền "được thụ hưởng chính sách thuê nhà ở xã hội của Tổng Liên đoàn" là một bước đột phá. Nó biến Công đoàn từ một tổ chức mang nặng tính phong trào trở thành một tổ chức mang lại lợi ích vật chất thiết thực, giải quyết đúng "nỗi đau" lớn nhất của công nhân các khu công nghiệp là vấn đề nhà ở. Đồng thời, quy định "miễn đóng đoàn phí khi mất việc/tạm hoãn hợp đồng" thể hiện sự thấu hiểu và chia sẻ gánh nặng với người lao động trong lúc khó khăn nhất.

3. Khuyến khích sự tự chủ của đoàn viên: 

Quyền được "chất vấn cán bộ lãnh đạo", "kiến nghị kỷ luật cán bộ sai phạm" là công cụ cực kỳ sắc bén giúp đoàn viên giám sát tổ chức của chính mình, chống lại tình trạng "Công đoàn vàng" (cán bộ công đoàn chỉ nghe lời giới chủ, bỏ rơi công nhân).

V. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người lao động (Đoàn viên Công đoàn):

* Hãy chủ động "đòi" quyền lợi: 

Bạn đang đóng đoàn phí mỗi tháng, do đó hãy sử dụng quyền lợi của mình. Khi bị công ty chèn ép, trừ lương vô lý, đừng tự mình cam chịu hay thuê luật sư tốn kém, hãy tìm đến Công đoàn cơ sở hoặc Công 

đoàn cấp trên để yêu cầu được "hỗ trợ pháp lý miễn phí".

* Sử dụng quyền dân chủ: 

Tại các kỳ hội nghị người lao động hoặc đại hội công đoàn, hãy mạnh dạn giơ tay chất vấn hoặc đóng góp ý kiến. Đừng giữ tâm lý "ngại va chạm".

* Khai báo khi gặp khó khăn: 

Nếu bạn bị mất việc làm hoặc tạm hoãn hợp đồng lao động do dịch bệnh, khủng hoảng, hãy báo ngay cho Tổ trưởng công đoàn để được làm thủ tục "Tạm dừng đóng đoàn phí", tránh bị cộng dồn nợ đoàn phí khi quay lại làm việc.

b. Đối với Ban chấp hành Công đoàn cơ sở:

* Minh bạch để tạo niềm tin: 

Đoàn viên chỉ tự nguyện thực hiện nghĩa vụ đóng đoàn phí khi họ thấy tiền của mình được sử dụng đúng mục đích. Hãy công khai tài chính công đoàn định kỳ, cho đoàn viên thấy quỹ công đoàn đã dùng bao nhiêu tiền để thăm hỏi ốm đau, tổ chức du lịch, hỗ trợ khó khăn.

* Bảo vệ thay vì chỉ phong trào: 

Hãy đặt trọng tâm vào việc "bảo vệ quyền lợi" (như giám sát tính lương, thời giờ làm thêm) thay vì chỉ tập trung vào các phong trào văn nghệ, thể thao. Khi công đoàn thực sự bảo vệ được chén cơm của đoàn viên, họ sẽ tự động gắn bó và thực hiện tốt trách nhiệm của mình.

c. Đối với Người sử dụng lao động (Giới chủ): 

* Nhận thức đúng về trách nhiệm của đoàn viên công đoàn: 

Luật quy định đoàn viên có trách nhiệm "không ngừng nâng cao năng suất", "giúp đỡ đồng nghiệp" và "xây dựng doanh nghiệp vững mạnh". Do đó, thay vì e ngại Công đoàn, doanh nghiệp nên tạo điều kiện cho đoàn viên sinh hoạt, bởi một lực lượng đoàn viên có ý thức kỷ luật tốt chính là tài sản quý giá giúp doanh nghiệp ổn định quan hệ lao động và phát triển kinh doanh. Tôn trọng quyền của đoàn viên cũng là cách doanh nghiệp tuân thủ pháp luật và xây dựng uy tín thương hiệu.

....