Quy định về tham gia BHXH, BHYT & Tuổi nghỉ hưu

(ảnh minh họa)

Hoa Văn

Cập nhật 2/2026

Hệ thống an sinh xã hội tại Việt Nam đang bước vào một giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ với sự ra đời của Luật BHXH 2024 và các văn bản hướng dẫn BHYT mới. Mục tiêu cốt lõi là tiến tới bảo hiểm xã hội và bảo hiểm y tế toàn dân, mở rộng lưới an sinh và bảo vệ quyền lợi tối đa cho người lao động.

Dưới đây là những quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội (BHXH) 2024 (hiệu lực từ 01/07/2025), Luật Bảo hiểm y tế (BHYT) hợp nhất 2025 và các Nghị định hướng dẫn (Nghị định 158/2025/NĐ-CP, Nghị định 188/2025/NĐ-CP).

1. Quy định về tham gia Bảo hiểm xã hội (BHXH)

a. Điều luật căn cứ: 

Theo Điều 2 Luật BHXH 2024, đối tượng tham gia BHXH bắt buộc đã được mở rộng. Đặc biệt, pháp luật đã bổ sung thêm các nhóm đối tượng mới:

- Người làm việc không trọn thời gian (part-time) có tiền lương trong tháng bằng hoặc cao hơn tiền lương làm căn cứ đóng BHXH bắt buộc thấp nhất.

- Chủ hộ kinh doanh của hộ kinh doanh có đăng ký kinh doanh.

- Người quản lý doanh nghiệp, kiểm soát viên, người đại diện phần vốn nhà nước... không hưởng tiền lương.

- Mức đóng BHXH bắt buộc đối với người lao động thông thường là 8% vào quỹ hưu trí và tử tuất. 

- Người sử dụng lao động đóng 14% vào quỹ hưu trí tử tuất và 3% vào quỹ ốm đau thai sản.

b. Ví dụ minh hoạ: 

Chị A là sinh viên, làm nhân viên phục vụ bán thời gian (part-time) tại một chuỗi cửa hàng cà phê với mức lương 3.000.000 VNĐ/tháng. 

> Trước đây, chị A không thuộc diện đóng BHXH bắt buộc. Tuy nhiên, theo Luật BHXH 2024, nếu mức lương này bằng hoặc cao hơn mức lương làm căn cứ đóng BHXH thấp nhất (bằng mức tham chiếu), chị A và chủ cửa hàng sẽ phải tham gia BHXH bắt buộc.

c. Nhận định, đánh giá:

- Mở rộng lưới an sinh: Việc đưa nhóm lao động part-time và chủ hộ kinh doanh vào diện bắt buộc là một bước tiến iến bộ, phù hợp với xu hướng linh hoạt hóa của thị trường lao động (gig economy).

- Công bằng xã hội: Giúp những người làm công việc tự do, quy mô nhỏ (chủ hộ kinh doanh) có cơ hội tích lũy thời gian đóng để hưởng lương hưu khi về già, giảm gánh nặng cho ngân sách nhà nước về trợ cấp xã hội.

2. Quy định về tham gia Bảo hiểm y tế (BHYT)

a. Điều luật căn cứ: 

Theo Điều 12 Luật BHYT hợp nhất 2025 và Điều 5 Nghị định 188/2025/NĐ-CP, đối tượng tham gia BHYT được chia thành 5 nhóm cơ bản: 

- Nhóm do NLĐ và NSDLĐ đóng; 

- Nhóm do cơ quan BHXH đóng; 

- Nhóm do NSNN đóng; 

- Nhóm được NSNN hỗ trợ mức đóng; và 

- Nhóm tự đóng (hộ gia đình).

- Mức đóng BHYT hằng tháng phổ biến là 4,5% tiền lương tháng/mức lương cơ sở. Trong đó, với nhóm hợp đồng lao động, người sử dụng lao động đóng 2/3 (3%) và người lao động đóng 1/3 (1,5%).

- Đặc biệt, với nhóm tham gia BHYT theo hộ gia đình, mức đóng được giảm trừ tỷ lệ thuận với số lượng thành viên: Người thứ nhất đóng 4,5% mức lương cơ sở; người thứ 2, 3, 4 đóng lần lượt bằng 70%, 60%, 50% mức đóng của người thứ nhất; từ người thứ 5 trở đi chỉ đóng bằng 40%.

b. Ví dụ minh hoạ: 

Gia đình anh B có 5 người cùng tham gia BHYT hộ gia đình. 

> Thay vì phải đóng 100% cho cả 5 người, anh B (người thứ 1) đóng 100%, vợ anh (người thứ 2) đóng 70%, 2 con (người thứ 3, 4) đóng 60% và 50%, mẹ anh B (người thứ 5) chỉ phải đóng 40%.

c. Nhận định, đánh giá:

- Tính nhân văn và chia sẻ rủi ro: Chính sách giảm trừ mức đóng cho hộ gia đình là một "cú hích" tài chính, khuyến khích 100% thành viên trong gia đình cùng tham gia, hạn chế tình trạng chỉ người ốm mới mua BHYT (lựa chọn ngược).

- Quyền lợi được nâng cao: Quy định BHYT hiện nay cho phép thông tuyến khám chữa bệnh và thanh toán trực tiếp chi phí (khi cơ sở y tế thiếu thuốc, vật tư y tế), giúp người bệnh yên tâm hơn khi điều trị.

3. Quy định về Tuổi nghỉ hưu & Điều kiện hưởng lương hưu

a. Điều luật căn cứ: 

- Theo Điều 64 Luật BHXH 2024, điều kiện hưởng lương hưu có sự thay đổi mang tính lịch sử: Người lao động khi nghỉ việc đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định của Bộ luật Lao động và có thời gian đóng BHXH bắt buộc từ đủ 15 năm trở lên (thay vì 20 năm như trước đây) là đã đủ điều kiện hưởng lương hưu.

- Mức lương hưu hằng tháng được tính dựa trên tỷ lệ % nhân với mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH. Đối với nữ, 15 năm đóng tương ứng 45%; đối với nam, 15 năm đóng tương ứng 40% (sau đó tính thêm % cho các năm tiếp theo, tối đa 75%).

b. Ví dụ minh hoạ: 

Chú C năm nay 47 tuổi, là lao động tự do và mới bắt đầu được nhận vào làm bảo vệ có ký hợp đồng lao động. 

> Theo luật cũ, khi chú C đến tuổi nghỉ hưu (62 tuổi đối với nam), chú mới đóng được 15 năm BHXH, không đủ điều kiện 20 năm nên bắt buộc phải nhận BHXH 1 lần hoặc tự bỏ tiền túi đóng BHXH tự nguyện thêm 5 năm nữa. 

> Nhưng với Luật BHXH 2024, khi đủ 62 tuổi, chú C hoàn toàn đủ điều kiện nhận lương hưu hằng tháng với tỷ lệ 40%, kèm theo thẻ BHYT miễn phí do quỹ BHXH chi trả.

c. Nhận định, đánh giá:

- Chống "già hóa" không có lương hưu: Rút ngắn thời gian đóng xuống 15 năm tạo cơ hội cho những người tham gia thị trường lao động muộn, phụ nữ nghỉ sinh con nhiều năm, hoặc người lao động khu vực phi chính thức có cơ hội nhận lương hưu.

- Hạn chế rút BHXH 1 lần: Khi điều kiện nhận lương hưu dễ dàng hơn, người lao động sẽ có xu hướng giữ lại sổ BHXH để chờ lương hưu thay vì rút 1 lần, giúp đảm bảo an sinh xã hội lâu dài. Tuy nhiên, 15 năm chỉ là mức tối thiểu, người lao động nhận lương hưu ở mốc này sẽ có tỷ lệ hưởng thấp.

4. Lưu ý và Lời khuyên cho các bên liên quan

* Đối với Người lao động:

- Cân nhắc kỹ trước khi rút BHXH 1 lần: Việc rút BHXH 1 lần chỉ giải quyết được khó khăn trước mắt nhưng sẽ tước đi quyền lợi lương hưu và BHYT miễn phí khi về già. Khi điều kiện đóng chỉ còn 15 năm, hãy cố gắng tích lũy thời gian đóng.

- Chủ động cài đặt VssID và VNeID: Hiện nay thẻ BHYT và sổ BHXH đã được điện tử hóa hoàn toàn. Cài đặt ứng dụng giúp bạn dễ dàng theo dõi quá trình đóng của công ty, phát hiện kịp thời nếu công ty trốn đóng, và đi khám chữa bệnh không cần mang giấy tờ vật lý.

- Tự bảo vệ quyền lợi y tế: Nếu phải tự mua thuốc/vật tư y tế ngoài danh mục do bệnh viện thiếu thốn (dù thuộc phạm vi BHYT), hãy giữ lại hóa đơn, phiếu xác nhận của bệnh viện để yêu cầu cơ quan BHXH thanh toán trực tiếp.

* Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp):

- Nghiêm cấm chậm đóng, trốn đóng: Luật quy định rất nghiêm khắc. Nếu chậm đóng, ngoài việc phải truy thu đủ, doanh nghiệp còn bị phạt lãi 0,03%/ngày, không được xét thi đua khen thưởng, và nghiêm trọng nhất là có thể bị truy cứu trách nhiệm hình sự. Doanh nghiệp còn phải hoàn trả toàn bộ chi phí khám chữa bệnh cho người lao động nếu họ ốm đau trong thời gian công ty nợ BHYT.

- Cập nhật quy định về lao động part-time: Rà soát lại lực lượng lao động bán thời gian. Nếu thu nhập của họ đạt mức quy định, phòng nhân sự/kế toán phải thực hiện đăng ký BHXH, BHYT để tránh vi phạm pháp luật.

- Số hóa thủ tục: Thực hiện giao dịch điện tử 100% với cơ quan BHXH để tiết kiệm thời gian và đảm bảo minh bạch.
.....