Bộ luật lao động 2019

Bộ luật lao động là một luật lớn và quan trọng (ảnh minh họa)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu

Bộ luật Lao động 2019 (Luật số 45/2019/QH14) chính thức có hiệu lực thi hành từ ngày 01/01/2021, đánh dấu một bước ngoặt lớn trong việc hoàn thiện thể chế kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa của Việt Nam,,. Không chỉ khắc phục những hạn chế của Bộ luật Lao động 2012, đạo luật này còn nội luật hóa nhiều tiêu chuẩn lao động quốc tế, đặc biệt là các công ước cốt lõi của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO).

Dưới đây là những nội dung quan trọng nhất của Bộ luật Lao động 2019.

I. NHỮNG NỘI DUNG QUAN TRỌNG

1. Mở rộng đối tượng áp dụng và Ghi nhận hình thức Hợp đồng điện tử

* Mở rộng đối tượng: 

Lần đầu tiên, Bộ luật áp dụng một số quy định đối với cả "Người làm việc không có quan hệ lao động" (tức là những người lao động tự do, không có hợp đồng lao động),. Bên cạnh đó, khái niệm "hợp đồng lao động" được định bản chất: Cứ có thỏa thuận về việc làm có trả lương và có sự quản lý, điều hành của một bên thì được coi là hợp đồng lao động, bất kể hai bên đặt tên văn bản là gì.

* Hình thức giao kết: 

Thừa nhận Hợp đồng lao động được giao kết thông qua phương tiện điện tử (thông điệp dữ liệu) có giá trị pháp lý như hợp đồng bằng văn bản,.

2. Phân loại Hợp đồng lao động (HĐLĐ) (Điều 20) 

Luật đã bãi bỏ loại "Hợp đồng theo mùa vụ hoặc theo một công việc nhất định có thời hạn dưới 12 tháng". Hiện nay chỉ còn 2 loại HĐLĐ:

- HĐLĐ không xác định thời hạn.

- HĐLĐ xác định thời hạn: Thời hạn tối đa không quá 36 tháng. 

Khi hết hạn, chỉ được ký thêm tối đa 01 lần HĐLĐ xác định thời hạn, sau đó bắt buộc phải ký HĐLĐ không xác định thời hạn (trừ một số ngoại lệ như người cao tuổi, lao động nước ngoài...).

3. Đột phá về quyền Đơn phương chấm dứt HĐLĐ của Người lao động (Điều 35) 

Đây là một trong những điểm tiến bộ nhất. Người lao động (NLĐ) có quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ không cần lý do, chỉ cần tuân thủ thời hạn báo trước: 

- ít nhất 45 ngày (hợp đồng không xác định thời hạn), 

- 30 ngày (hợp đồng từ 12 - 36 tháng), 

- hoặc 03 ngày làm việc (hợp đồng dưới 12 tháng). 

Thậm chí, NLĐ được nghỉ việc ngay lập tức không cần báo trước nếu bị nợ lương, bị ngược đãi, bị quấy rối tình dục, hoặc lao động nữ mang thai theo chỉ định của bác sĩ.

4. Chế độ Tiền lương và Thời giờ làm thêm (Điều 90 - 107)

* Tự chủ tiền lương: 

NSDLĐ không được hạn chế hoặc can thiệp vào quyền tự quyết chi tiêu lương của NLĐ, không được ép NLĐ dùng lương mua hàng hóa, dịch vụ của mình.

* Tiền lương làm thêm giờ: 

NLĐ làm thêm giờ vào ngày thường được trả ít nhất 150%; ngày nghỉ hằng tuần ít nhất 200%; ngày nghỉ lễ, tết ít nhất 300% (chưa kể tiền lương ngày lễ đối với người hưởng lương ngày). Làm việc ban đêm được cộng thêm ít nhất 30%.

* Giới hạn làm thêm: 

Giới hạn làm thêm giờ theo tháng được tăng lên tối đa 40 giờ/tháng (so với 30 giờ của luật cũ). Tổng thời gian làm thêm trong năm không quá 200 giờ; trường hợp đặc biệt không quá 300 giờ,.

5. Kỷ luật lao động (Điều 117 - 127) 

Pháp luật nghiêm cấm NSDLĐ dùng hình thức phạt tiền, cắt lương để thay thế cho việc xử lý kỷ luật lao động. Mọi hành vi kỷ luật, đặc biệt là sa thải, phải được quy định rõ trong nội quy lao động, phải chứng minh được lỗi của NLĐ và tuân thủ chặt chẽ trình tự, có sự tham gia của tổ chức đại diện NLĐ,.

6. Quyền thành lập Tổ chức đại diện người lao động độc lập (Điều 170 - 172) 

Nhằm tuân thủ cam kết trong CPTPP và EVFTA, lần đầu tiên Luật cho phép NLĐ được thành lập hoặc gia nhập "Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp" hoạt động độc lập, song song và bình đẳng với tổ chức Công đoàn Việt Nam (thuộc Tổng Liên đoàn Lao động) trong việc đại diện và bảo vệ quyền lợi tại cơ sở.

II. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống 1: Quyền đơn phương nghỉ việc của người lao động 

Chị A ký HĐLĐ xác định thời hạn 2 năm với Công ty X. Làm được 6 tháng, chị A tìm được công việc tốt hơn nên muốn nghỉ việc. 

> Giải quyết: Theo BLLĐ 2019, chị A không cần phải chứng minh lý do (như ốm đau, hoàn cảnh khó khăn... như luật cũ). Chị A chỉ cần làm đơn thông báo cho Công ty X biết trước ít nhất 30 ngày. Hết 30 ngày, chị A có quyền nghỉ việc hợp pháp và được chốt sổ BHXH.

* Tình huống 2: Xử lý kỷ luật bằng cách trừ tiền lương 

Anh B là công nhân kho. Do sơ suất, anh đi làm muộn 3 ngày trong tháng. Giám đốc Công ty ra quyết định kỷ luật trừ 1.000.000 VNĐ vào lương tháng đó của anh B.

> Giải quyết: Quyết định của Giám đốc là trái pháp luật. Điều 127 BLLĐ 2019 nghiêm cấm hành vi "Phạt tiền, cắt lương thay việc xử lý kỷ luật lao động". Công ty chỉ có thể áp dụng các hình thức: Khiển trách, Kéo dài thời hạn nâng lương, Cách chức hoặc Sa thải (nếu quy định trong Nội quy lao động),.

* Tình huống 3: Làm thêm giờ vào ngày Lễ 

Anh C (mức lương thực trả 100.000 VNĐ/giờ) đi làm thêm 4 tiếng vào ngày Lễ Quốc khánh 2/9. 

> Giải quyết: Ngày 2/9 là ngày Lễ được nghỉ hưởng nguyên lương. Tiền lương làm thêm giờ của anh C được tính ít nhất bằng 300%. Số tiền anh C nhận được cho 4 tiếng này là: 4 giờ x 100.000 VNĐ x 300% = 1.200.000 VNĐ (Khoản tiền này chưa bao gồm tiền lương của ngày nghỉ lễ đã được trả cố định).

III. PHÂN TÍCH VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Đề cao nguyên tắc tự do thỏa thuận và tính linh hoạt 

BLLĐ 2019 đã giảm bớt sự can thiệp hành chính của Nhà nước vào quan hệ lao động, trao quyền tự chủ lớn hơn cho doanh nghiệp. Ví dụ: Nhà nước không còn can thiệp vào thang bảng lương của doanh nghiệp (doanh nghiệp tự xây dựng và quyết định sau khi tham khảo ý kiến NLĐ). Việc thừa nhận hợp đồng điện tử, hay linh hoạt thời gian làm thêm giờ giúp doanh nghiệp thích ứng nhanh với kỷ nguyên số và biến động kinh tế.

2. Nâng cao chuẩn mực bảo vệ quyền con người tại nơi làm việc 

Luật đưa ra những quy định rất chi tiết về phòng, chống phân biệt đối xử, và bảo vệ lao động nữ (như quyền từ chối làm đêm/đi công tác khi mang thai tháng thứ 7). Đặc biệt, khái niệm "Quấy rối tình dục tại nơi làm việc" được làm rõ và đưa vào nội quy lao động như một chế tài để sa thải,, tạo môi trường làm việc văn minh, an toàn.

3. Khởi tạo một nền quan hệ lao động hiện đại 

Việc thừa nhận "Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp" là một cuộc cách mạng. Nó tạo ra sự cạnh tranh lành mạnh để các tổ chức đại diện phải thực sự hoạt động vì lợi ích của người lao động. Đồng thời, các quy định về Đối thoại tại nơi làm việc và Thương lượng tập thể được làm dày dặn hơn,, hướng tới việc giải quyết tranh chấp bằng bàn đàm phán thay vì đình công hay kiện tụng.

IV. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp, Bộ phận HR):

* Rà soát lại Nội quy lao động: 

Bắt buộc phải bổ sung quy định về "Phòng, chống quấy rối tình dục tại nơi làm việc" và chi tiết hóa các hành vi vi phạm kỷ luật. Nếu không có trong Nội quy, công ty sẽ không có căn cứ để xử lý kỷ luật NLĐ.
Tuyệt đối tuân thủ nguyên tắc không giữ giấy tờ gốc: Không được giữ bản chính CMND/CCCD, bằng cấp của nhân viên, không được yêu cầu nhân viên đặt cọc tiền để được nhận vào làm việc.

* Cẩn trọng khi điều chuyển công việc: 

Chỉ được chuyển NLĐ làm công việc khác so với hợp đồng tối đa 60 ngày làm việc cộng dồn/năm trong trường hợp thật sự cần thiết (thiên tai, dịch bệnh, nhu cầu sản xuất...). Nếu quá 60 ngày, bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của NLĐ.

b. Đối với Người lao động:

* Chủ động bảo vệ quyền lợi bằng Hợp đồng: 

Luôn yêu cầu ký HĐLĐ bằng văn bản (hoặc điện tử) rõ ràng,. Pháp luật bảo vệ bạn bằng cách cho phép bạn nghỉ việc ngay lập tức không cần báo trước nếu công ty nợ lương, đánh đập, sỉ nhục hoặc quấy rối tình dục.

* Tuân thủ thời hạn báo trước khi nghỉ việc: 

Pháp luật cho phép bạn tự do "nhảy việc" không cần lý do, nhưng bắt buộc phải báo trước (45 ngày với hợp đồng không xác định thời hạn, 30 ngày với hợp đồng 1 - 3 năm). Nếu bạn nghỉ ngang, bạn sẽ bị coi là đơn phương chấm dứt hợp đồng trái pháp luật, bị mất trợ cấp thôi việc và phải bồi thường nửa tháng tiền lương cho công ty.

* Hiểu rõ quyền được đối thoại: 

Bạn có quyền yêu cầu công ty tổ chức đối thoại khi có khúc mắc về điều kiện làm việc, tiền lương, thưởng,. Hãy sử dụng sức mạnh của tổ chức đại diện (Công đoàn) để thương lượng các quyền lợi cao hơn mức luật định (như số ngày nghỉ phép nhiều hơn, mức làm thêm giờ cao hơn).

.....