BHXH là gì? Các chế độ của BHXH

NLĐ làm việc theo HĐLĐ là đối tượng tham gia BHXH bắt buộc (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu 

Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025) mang đến những thay đổi mang tính bước ngoặt, hướng tới việc xây dựng một hệ thống an sinh xã hội đa tầng, bao phủ toàn dân. Dưới đây là bài phân tích chi tiết về khái niệm, các chế độ, quy định pháp luật cùng những đánh giá và lời khuyên thiết thực.

1. Bảo hiểm xã hội (BHXH) là gì?

Theo quy định tại khoản 1 Điều 3 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, Bảo hiểm xã hội là sự bảo đảm thay thế hoặc bù đắp một phần thu nhập của người tham gia bảo hiểm xã hội khi họ bị giảm hoặc mất thu nhập do ốm đau, thai sản, tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp, khi nghỉ hưu hoặc chết. Sự bù đắp này được thực hiện trên cơ sở đóng vào quỹ bảo hiểm xã hội hoặc do ngân sách nhà nước bảo đảm.

2. Các loại hình và chế độ của BHXH

Căn cứ Điều 4 Luật Bảo hiểm xã hội 2024, hệ thống BHXH hiện nay bao gồm các loại hình và chế độ sau:

* Trợ cấp hưu trí xã hội: 

Bao gồm trợ cấp hằng tháng, hỗ trợ chi phí mai táng và được hưởng bảo hiểm y tế do ngân sách nhà nước đóng.

* Bảo hiểm xã hội bắt buộc: 

Gồm 5 chế độ: Ốm đau; Thai sản; Hưu trí; Tử tuất; và Bảo hiểm tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp.

* Bảo hiểm xã hội tự nguyện: 

Gồm 4 chế độ: Trợ cấp thai sản; Hưu trí; Tử tuất; và Bảo hiểm tai nạn lao động.

* Bảo hiểm thất nghiệp: 

Thực hiện theo Luật Việc làm.

* Bảo hiểm hưu trí bổ sung: 

Là loại hình tự nguyện theo nguyên tắc thị trường để bổ sung cho chế độ hưu trí bắt buộc,.

3. Các chế độ BHXH bắt buộc trọng tâm 

a. Chế độ Ốm đau (Điều 42 - Điều 49)

- Thời gian hưởng: Tối đa từ 30 đến 70 ngày làm việc trong một năm tùy thuộc vào thời gian đã đóng BHXH và điều kiện làm việc (bình thường hay nặng nhọc, độc hại),.

- Mức hưởng: Bằng 75% tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của tháng gần nhất trước khi nghỉ việc. Nếu mắc bệnh cần chữa trị dài ngày, mức hưởng những ngày vượt quá quy định sẽ từ 50% - 65% tùy thời gian đóng.

b. Chế độ Thai sản (Điều 50 - Điều 63)

- Thời gian nghỉ: Lao động nữ sinh con được nghỉ việc hưởng chế độ 06 tháng. Lao động nam có vợ sinh con được nghỉ từ 05 đến 14 ngày làm việc tùy trường hợp sinh thường, sinh mổ hay sinh đa thai.

- Mức hưởng: Trợ cấp thai sản một tháng bằng 100% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của 06 tháng gần nhất trước khi nghỉ. Ngoài ra, còn được nhận trợ cấp một lần khi sinh con bằng 02 lần mức tham chiếu cho mỗi con.

c. Chế độ Hưu trí (Điều 64 - Điều 83)

- Điều kiện hưởng (Điểm mới nổi bật): Người lao động đủ tuổi nghỉ hưu chỉ cần có thời gian đóng BHXH bắt buộc từ đủ 15 năm trở lên là đã đủ điều kiện hưởng lương hưu (thay vì 20 năm như luật cũ).

- Mức lương hưu hằng tháng: Lao động nữ đóng 15 năm được hưởng 45%; lao động nam đóng 20 năm được hưởng 45% (nếu đóng 15 năm thì hưởng 40%). Sau đó, cứ thêm mỗi năm đóng được tính thêm 2%, mức tối đa là 75%.

d. Chế độ Tử tuất (Điều 84 - Điều 93)

- Trợ cấp mai táng: Bằng 10 lần mức tham chiếu tại tháng người tham gia BHXH qua đời.

- Trợ cấp tuất: Tùy thuộc vào thời gian đóng và tình trạng thân nhân, gia đình người mất có thể được nhận trợ cấp tuất hằng tháng (bằng 50% - 70% mức tham chiếu/người) hoặc trợ cấp tuất một lần,.

4. Ví dụ minh họa

* Ví dụ về chế độ Hưu trí: 

Anh A làm việc và đóng BHXH bắt buộc được 25 năm. Khi anh A đủ tuổi nghỉ hưu, mức lương hưu của anh được tính như sau:

- 20 năm đầu: hưởng 45%.

- 05 năm tiếp theo: 5 năm x 2% = 10%.

> Tổng tỷ lệ hưởng lương hưu của anh A là: 45% + 10% = 55% mức bình quân tiền lương tháng đóng BHXH.

* Ví dụ về chế độ Thai sản: 

Chị B đóng BHXH liên tục 3 năm, mức lương bình quân 6 tháng cuối là 10.000.000 VNĐ. 

Chị sinh một bé. Chị B sẽ được nghỉ 6 tháng, nhận tổng cộng 60.000.000 VNĐ tiền trợ cấp hằng tháng, cộng thêm khoản trợ cấp 1 lần bằng 2 lần mức tham chiếu tại thời điểm sinh.

5. Bình luận và Đánh giá

* Tính nhân văn và linh hoạt: 

Việc giảm điều kiện thời gian đóng BHXH để hưởng lương hưu từ 20 năm xuống còn 15 năm là một bước lùi chiến thuật nhưng là bước tiến lớn về an sinh. Điều này tạo cơ hội cho những người tham gia thị trường lao động muộn hoặc lao động tự do có cơ hội nhận lương hưu khi về già.

* Bảo vệ chặt chẽ quyền lợi người lao động: 

Luật mới quy định các biện pháp rất mạnh tay đối với hành vi trốn đóng, chậm đóng BHXH, BHYT. Doanh nghiệp vi phạm ngoài việc bị tính lãi 0,03%/ngày, còn không được xét thi đua khen thưởng, bị phạt hành chính, truy cứu trách nhiệm hình sự, và đặc biệt phải hoàn trả toàn bộ chi phí khám chữa bệnh cho người lao động nếu thẻ BHYT của họ không có giá trị do công ty trốn đóng.

6. Lưu ý và Lời khuyên cho các bên liên quan

a. Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp):

* Chấp hành nghiêm thời hạn: 

Phải lập hồ sơ đăng ký tham gia BHXH cho người lao động trong thời hạn 30 ngàykể từ ngày họ thuộc đối tượng tham gia.

* Không giữ Sổ BHXH: 

Sổ BHXH hiện nay được cấp cho từng người lao động (bản giấy hoặc bản điện tử). Doanh nghiệp có trách nhiệm phối hợp với cơ quan BHXH trả sổ bản giấy cho người lao động quản lý.

b. Đối với Người lao động:

* Cân nhắc kỹ việc rút BHXH một lần: 

Pháp luật hiện hành tuy vẫn cho phép rút BHXH 1 lần trong một số trường hợp nhất định (như chưa đủ 15 năm đóng khi đến tuổi hưu, ra nước ngoài định cư, mắc bệnh hiểm nghèo...),, nhưng người lao động nên hạn chế tối đa việc này. Giữ lại sổ BHXH để tích lũy đủ 15 năm sẽ giúp bạn có lương hưu hằng tháng và thẻ BHYT miễn phí do quỹ BHXH chi trả khi về già,.

* Chủ động theo dõi quá trình đóng: 

Bạn có quyền yêu cầu cơ quan BHXH định kỳ cung cấp thông tin về việc đóng BHXH qua phương tiện điện tử (như ứng dụng VssID) để giám sát xem công ty có đóng bảo hiểm đầy đủ cho mình hay không.

.....