Tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở; Công đoàn cơ sở

NLĐ tại doanh nghiệp có quyền thành lập Tổ chức đại diện của mình tại cơ sở (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu

Bộ luật Lao động 2019 đánh dấu một cột mốc lịch sử trong quan hệ lao động tại Việt Nam khi lần đầu tiên cho phép sự tồn tại của tổ chức đại diện người lao động độc lập bên cạnh hệ thống Công đoàn truyền thống. Điều này nhằm đáp ứng các cam kết quốc tế (như CPTPP, EVFTA) và bảo đảm tốt hơn quyền tự do liên kết của người lao động.

Dưới đây chúng tôi phân tích về chế định này dựa trên Bộ luật Lao động 2019, Luật Công đoàn 2024 (sửa đổi 2025) và Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024.

I. GIẢI THÍCH KHÁI NIỆM

Theo khoản 3 Điều 3 Bộ luật Lao động 2019, Tổ chức đại diện người lao động tại cơ sở là danh từ gọi chung (umbrella term) dùng để chỉ tổ chức được thành lập trên cơ sở tự nguyện của người lao động tại một đơn vị sử dụng lao động, nhằm mục đích bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động thông qua thương lượng tập thể hoặc các hình thức khác.

Tổ chức này bao gồm 02 thiết chế song song tồn tại:

* Công đoàn cơ sở: 

Là tổ chức cơ sở của hệ thống Công đoàn Việt Nam (trực thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam), được thành lập khi có từ 05 đoàn viên hoặc 05 người lao động trở lên tự nguyện gia nhập và được công đoàn cấp trên công nhận.

* Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp: 

Là tổ chức độc lập do người lao động tự thành lập, không bắt buộc trực thuộc Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam ngay từ đầu. Tổ chức này được thành lập và hoạt động hợp pháp sau khi cơ quan nhà nước có thẩm quyền cấp đăng ký.

* Đặc biệt, pháp luật khá mở khi quy định: 

Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp sau khi được cấp phép hoạt động, nếu tán thành Điều lệ Công đoàn Việt Nam thì hoàn toàn có quyền xin gia nhập vào hệ thống Công đoàn Việt Nam.

II. PHÂN TÍCH QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ ĐIỀU LUẬT ÁP DỤNG

1. Sự bình đẳng về địa vị pháp lý 

Khoản 3 Điều 170 Bộ luật Lao động 2019 khẳng định rõ: Công đoàn cơ sở và Tổ chức của người lao động tại doanh nghiệp bình đẳng về quyền và nghĩa vụ trong việc đại diện bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp, chính đáng của người lao động trong quan hệ lao động.

2. Quyền hạn cốt lõi của Tổ chức đại diện người lao động 

Căn cứ Điều 178 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 11 Luật Công đoàn 2024, các tổ chức này có những "vũ khí" pháp lý mạnh mẽ sau:

* Thương lượng tập thể: 

Đại diện người lao động đàm phán, ký kết thỏa ước lao động tập thể với giới chủ (để đòi hỏi lương cao hơn, giờ làm ít hơn luật định).

* Quyền giám sát và tham gia quản lý: 

Được tham khảo ý kiến khi doanh nghiệp xây dựng thang bảng lương, nội quy lao động, quy chế thưởng.

* Giải quyết tranh chấp: 

Đại diện cho người lao động khởi kiện ra Tòa án, tham gia tố tụng để bảo vệ người lao động.

* Đình công: 

Có quyền tổ chức và lãnh đạo đình công hợp pháp,.

3. "Tấm khiên" bảo vệ cán bộ công đoàn và tổ chức đại diện 

Pháp luật nhận thức rõ cán bộ công đoàn rất dễ bị giới chủ trù dập. Do đó, đã thiết lập cơ chế bảo vệ cực kỳ nghiêm ngặt:

* Nghiêm cấm phân biệt đối xử và thao túng: 

Cấm người sử dụng lao động sa thải, kỷ luật, giảm lương, chuyển việc vì lý do người lao động thành lập, gia nhập hay hoạt động tổ chức đại diện,. Cấm dùng lợi ích kinh tế để thao túng, vô hiệu hóa tổ chức này.

* Bắt buộc gia hạn hợp đồng (Kim bài miễn tử): 

Nếu hợp đồng lao động của thành viên ban lãnh đạo tổ chức đại diện hết hạn khi họ đang trong nhiệm kỳ, doanh nghiệp bắt buộc phải gia hạn hợp đồng lao động đã giao kết đến hết nhiệm kỳ,.

* Hàng rào thủ tục khi sa thải: 

Khi doanh nghiệp muốn sa thải, chuyển việc cán bộ lãnh đạo tổ chức đại diện, bắt buộc phải thỏa thuận bằng văn bản với ban lãnh đạo của tổ chức đó (hoặc công đoàn cấp trên). Nếu không thỏa thuận được, phải báo cáo cơ quan quản lý lao động cấp tỉnh và chờ đủ 30 ngày mới được ra quyết định.

* Thời gian làm việc hưởng nguyên lương: 

Cán bộ công đoàn không chuyên trách được dùng một số giờ nhất định trong tháng (24 giờ đối với chủ tịch/phó chủ tịch; 12 giờ đối với ủy viên) để làm công tác công đoàn mà vẫn được doanh nghiệp trả đủ lương. 

Doanh nghiệp phải bố trí nơi làm việc và thiết bị cho tổ chức này,.

III. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống 1 (Sự cạnh tranh trong doanh nghiệp): 

Tại Công ty Giày da X quy mô 2.000 công nhân, đã có sẵn "Công đoàn cơ sở" trực thuộc Liên đoàn Lao động huyện. Tuy nhiên, 300 công nhân cho rằng Công đoàn hiện tại hoạt động yếu kém. Họ tự tập hợp và xin đăng ký thành lập "Tổ chức người lao động tại doanh nghiệp X". 

> Phân tích: Theo Điều 172 BLLĐ 2019, việc làm của 300 công nhân là hợp pháp. Sau khi được nhà nước cấp đăng ký, tại Công ty X sẽ tồn tại song song 02 tổ chức đại diện. Tổ chức nào có số lượng thành viên lớn nhất sẽ có quyền yêu cầu thương lượng tập thể.

* Tình huống 2 (Bảo vệ cán bộ công đoàn): 

Anh A là Chủ tịch Công đoàn cơ sở Công ty Y, hợp đồng lao động 1 năm của anh A sẽ hết hạn vào tháng 12/2024. Tuy nhiên nhiệm kỳ Chủ tịch công đoàn của anh kéo dài đến năm 2026. Tháng 11/2024, Giám đốc Công ty Y gửi thông báo không tái ký hợp đồng với anh A vì lý do "hết hạn hợp đồng". 

> Phân tích: Giám đốc Công ty Y đã vi phạm nghiêm trọng khoản 4 Điều 177 BLLĐ 2019 và khoản 1 Điều 28 Luật Công đoàn 2024. Công ty Y bắt buộc phải gia hạn hợp đồng lao động cho anh A ít nhất đến năm 2026 để anh hoàn thành nhiệm kỳ bảo vệ người lao động,.

IV. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động (Chủ doanh nghiệp):

* Tuyệt đối duy trì sự trung lập: 

Bạn nghiêm cấm can thiệp, hỗ trợ tài chính nhằm thao túng quá trình bầu cử hay hoạt động của tổ chức đại diện (để biến nó thành "công đoàn vàng" của mình),.

* Cẩn trọng khi kỷ luật cán bộ công đoàn: 

Đừng bao giờ vội vã sa thải hay chuyển việc một cán bộ công đoàn. Hãy tuân thủ nguyên tắc "thỏa thuận bằng văn bản với công đoàn cấp trên" và "chờ 30 ngày báo cáo Sở LĐ-TB&XH" để tránh rủi ro bị phạt và bồi thường bồi thường do đơn phương chấm dứt hợp đồng trái luật,.

b. Đối với Người lao động và Cán bộ tổ chức đại diện:

* Chủ động sử dụng quyền: 

Hãy dùng sức mạnh tập thể để Thương lượng tập thể yêu cầu tăng lương, tăng phúc lợi. Đây là con đường văn minh và được pháp luật bảo vệ nhất thay vì tự ý tổ chức đình công hoang dã trái luật,.

* Không lạm dụng "Kim bài miễn tử": 

Pháp luật bảo vệ bạn không bị trù dập vì hoạt động công đoàn, nhưng nếu bạn vi phạm kỷ luật lao động nghiêm trọng (như trộm cắp, tham ô, đánh lộn), doanh nghiệp vẫn có quyền thực hiện quy trình sa thải bạn theo quy định. Hãy là người lao động gương mẫu trước khi làm một thủ lĩnh tốt.

.....