Quyền, trách nhiệm của Công đoàn cơ sở, Công đoàn cấp trên trực tiếp

Huy hiệu Công đoàn Việt Nam (ảnh minh hoạ)

Hoa Văn

Trong hệ thống tổ chức Công đoàn Việt Nam, Công đoàn cơ sở (CĐCS) và Công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở là hai cấp có vai trò xương sống, trực tiếp tương tác và quyết định đến chất lượng quan hệ lao động tại doanh nghiệp. Nếu CĐCS là "người lính tiền phương" trực tiếp đối thoại với giới chủ, thì Công đoàn cấp trên đóng vai trò là "điểm tựa vững chắc" bảo vệ CĐCS và can thiệp khi cần thiết.

Dưới đây là phân tích về quyền và trách nhiệm của hai cấp công đoàn này dựa trên Bộ luật Lao động 2019, Luật Công đoàn 2024 (sửa đổi 2025) và Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024.

I. QUYỀN VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÔNG ĐOÀN CƠ SỞ (CĐCS)

CĐCS là tổ chức nền tảng, được thành lập trực tiếp tại doanh nghiệp, cơ quan, tổ chức khi có từ 05 đoàn viên hoặc 05 người lao động trở lên tự nguyện gia nhập. Theo Điều 178 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 21 Điều lệ Công đoàn Việt Nam 2024, CĐCS có các nhóm quyền và trách nhiệm cốt lõi sau:

1. Quyền Đại diện thương lượng và Đối thoại (Quyền cốt lõi nhất)

CĐCS có quyền đại diện cho tập thể người lao động yêu cầu và tiến hành thương lượng tập thể với người sử dụng lao động để ký kết Thỏa ước lao động tập thể.

Đại diện tập thể người lao động tham gia đối thoại định kỳ hoặc đối thoại đột xuất tại nơi làm việc nhằm giải quyết các vướng mắc, cải thiện điều kiện làm việc.

2. Quyền Giám sát và Tham gia quản lý

CĐCS có quyền được người sử dụng lao động tham khảo ý kiến khi xây dựng và giám sát việc thực hiện thang lương, bảng lương, định mức lao động, quy chế trả lương, quy chế thưởng, và nội quy lao động.

Tham gia các hội đồng của doanh nghiệp theo quy định của pháp luật (như Hội đồng kỷ luật lao động, Hội đồng an toàn vệ sinh lao động).

3. Quyền Bảo vệ và Giải quyết tranh chấp

Tư vấn, hướng dẫn người lao động về các chính sách, pháp luật liên quan đến quyền, lợi ích hợp pháp của họ.

Đại diện cho người lao động trong quá trình giải quyết khiếu nại, tố cáo, tranh chấp lao động cá nhân khi được người lao động ủy quyền.

Là chủ thể có quyền đứng ra tổ chức và lãnh đạo đình công hợp pháp theo quy định của Bộ luật Lao động.

4. Chăm lo đời sống và phong trào

Phối hợp với giới chủ chăm lo đời sống vật chất, tinh thần, cải thiện điều kiện làm việc cho người lao động.

Tuyên truyền, vận động người lao động chấp hành pháp luật, nội quy doanh nghiệp và tổ chức các phong trào thi đua yêu nước.

II. QUYỀN VÀ TRÁCH NHIỆM CỦA CÔNG ĐOÀN CẤP TRÊN TRỰC TIẾP CƠ SỞ

Công đoàn cấp trên trực tiếp cơ sở bao gồm: Liên đoàn Lao động cấp huyện, Công đoàn các khu công nghiệp, Công đoàn ngành địa phương, Công đoàn Tổng công ty. Đây là cấp quản lý, chỉ đạo trực tiếp CĐCS và có các quyền, trách nhiệm vĩ mô hơn:

1. Quyền đại diện trực tiếp (Khi không có CĐCS) 

Đây là một quy định cực kỳ tiến bộ để chống lại tình trạng "trắng" công đoàn. Căn cứ Điều 20 Luật Công đoàn 2024 và Điều 24 Điều lệ Công đoàn 2024:Ở nơi chưa có CĐCS, Công đoàn cấp trên có quyền và trách nhiệm đại diện, bảo vệ quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động khi được yêu cầu hoặc khi tự phát hiện giới chủ có dấu hiệu xâm phạm quyền lợi người lao động.

2. Vai trò "Bà đỡ" và Hỗ trợ CĐCS

Hướng dẫn, hỗ trợ Ban chấp hành CĐCS trong việc thương lượng, ký kết thỏa ước lao động tập thể, tổ chức đối thoại và giải quyết tranh chấp lao động.

Hỗ trợ CĐCS thực hiện quyền tổ chức và lãnh đạo đình công.

Bảo vệ cán bộ CĐCS khi họ bị giới chủ phân biệt đối xử, trù dập vì lý do hoạt động công đoàn. Giới chủ muốn sa thải cán bộ CĐCS bắt buộc phải có sự thỏa thuận bằng văn bản của Công đoàn cấp trên trực tiếp.

3. Quyền Khởi kiện và Tham gia tố tụng

Đại diện cho CĐCS hoặc người lao động khởi kiện hoặc tham gia vào các vụ việc lao động tại Tòa án khi được ủy quyền.

4. Quyền Thanh tra, Kiểm tra và Giám sát vĩ mô

Chủ trì giám sát hoặc tham gia với các cơ quan nhà nước (như Thanh tra Sở LĐ-TB&XH) kiểm tra, thanh tra việc thực hiện pháp luật lao động, BHXH, an toàn vệ sinh lao động tại các doanh nghiệp trên địa bàn.
Tham gia điều tra tai nạn lao động, bệnh nghề nghiệp trong các doanh nghiệp trên địa bàn quản lý.

III. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống 1 (Phát huy quyền của CĐCS): 

Giám đốc Công ty X muốn thay đổi nội quy lao động, đưa thêm hình thức "đi muộn 3 lần sẽ bị sa thải". Trước khi ban hành, Giám đốc buộc phải lấy ý kiến CĐCS. Tại cuộc họp, Chủ tịch CĐCS bác bỏ quy định này vì nó trái với Điều 125 Bộ luật Lao động 2019. Nhờ sự giám sát chặt chẽ của CĐCS, Công ty X phải sửa lại nội quy đúng luật, bảo vệ chén cơm cho hàng nghìn công nhân.

* Tình huống 2 (Vai trò của Công đoàn cấp trên trực tiếp): 

Chị B là công nhân may tại một doanh nghiệp FDI chưa có tổ chức công đoàn. Chị B mang thai tháng thứ 7 nhưng bị quản lý ép làm thêm giờ ca đêm và sau đó dọa sa thải. Chị B đã gọi điện cầu cứu Liên đoàn Lao động Huyện Y (Công đoàn cấp trên trực tiếp). Ngay lập tức, đại diện LĐLĐ Huyện Y đã cử cán bộ xuống làm việc với Giám đốc doanh nghiệp, viện dẫn pháp luật để bảo vệ chị B, buộc doanh nghiệp phải dừng ngay việc ép làm ca đêm và hủy bỏ ý định sa thải.

IV. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Cán bộ Công đoàn cơ sở:

* Nắm chắc luật chơi: 

Bạn không thể đấu tranh với giới chủ nếu không hiểu luật. Hãy sử dụng tối đa quyền "được tham khảo ý kiến". Tuyệt đối không nhắm mắt ký khống vào các biên bản xây dựng nội quy lao động, thang bảng lương hay quy chế thưởng nếu thấy bất lợi cho công nhân.

* Sử dụng quyền trợ giúp: 

Khi bị doanh nghiệp gây khó dễ, chèn ép (ví dụ: đòi thuyên chuyển công tác, dọa sa thải vì bạn hay cãi sếp để bảo vệ công nhân), hãy báo cáo ngay lên Liên đoàn Lao động cấp Huyện/Khu công nghiệp. Họ có thẩm quyền và trách nhiệm bảo vệ bạn.

b. Đối với Công đoàn cấp trên trực tiếp:

* Chủ động "phủ sóng": Đừng ngồi chờ người lao động tìm đến. Hãy chủ động rà soát các doanh nghiệp chưa có công đoàn trên địa bàn, cử cán bộ xuống tuyên truyền, hướng dẫn người lao động thành lập CĐCS.

* Đồng hành cùng CĐCS trong đàm phán: 

Các cuộc thương lượng tập thể thường rất phức tạp. Công đoàn cấp trên cần cử chuyên gia xuống hỗ trợ CĐCS tính toán số liệu tài chính, năng suất để làm đối trọng đàm phán sòng phẳng với giới chủ.

c. Đối với Người sử dụng lao động:

* Tôn trọng đối tác: 

Đừng coi CĐCS là tổ chức đối lập. Việc phối hợp tốt với CĐCS để đối thoại định kỳ sẽ giúp giải tỏa bức xúc của công nhân từ sớm, ngăn chặn rủi ro xảy ra các cuộc đình công hoang dã gây thiệt hại hàng tỷ đồng.

* Tuyệt đối không trù dập: 

Pháp luật nghiêm cấm mọi hành vi phân biệt đối xử, sa thải cán bộ công đoàn vì lý do họ hoạt động công đoàn. Mọi quyết định đơn phương chấm dứt hợp đồng với Chủ tịch CĐCS mà không có sự đồng ý bằng văn bản của Công đoàn cấp trên trực tiếp đều là trái luật và sẽ bị Tòa án tuyên vô hiệu.

.....