Danh mục những công việc được sử dụng người dưới 13 tuổi, dưới 15 tuổi làm việc

Trẻ em dưới 13 tuổi có thể làm công việc "diễn viên xiếc" (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu

Việc sử dụng lao động trẻ em và người chưa thành niên luôn là một lằn ranh nhạy cảm giữa việc tạo cơ hội phát triển năng khiếu, duy trì nghề truyền thống và nguy cơ bóc lột sức lao động. Tại Việt Nam, Bộ luật Lao động 2019 và Thông tư số 09/2020/TT-BLĐTBXH đã thiết lập một hệ thống các quy định cực kỳ chặt chẽ nhằm bảo vệ tối đa sự phát triển toàn diện của nhóm đối tượng yếu thế này.

Dưới đây chúng tôi phân tích về danh mục công việc và điều kiện sử dụng người lao động dưới 13 tuổi và từ đủ 13 đến dưới 15 tuổi.

I. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VÀ ĐIỀU LUẬT ÁP DỤNG

Theo khoản 1 Điều 143 Bộ luật Lao động 2019, lao động chưa thành niên là người lao động chưa đủ 18 tuổi. Pháp luật chia nhóm này thành các độ tuổi khác nhau với mức độ bảo vệ tương ứng.

1. Đối với người lao động từ đủ 13 tuổi đến chưa đủ 15 tuổi

* Về loại công việc được làm: 

- Nhóm tuổi này chỉ được làm công việc nhẹ theo danh mục do Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội ban hành. Cụ thể, theo Phụ lục II Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH, danh mục này bao gồm 12 nhóm công việc như:

- Biểu diễn nghệ thuật, vận động viên thể thao.

- Lập trình phần mềm.

- Các nghề truyền thống (làm giấy dó, nón lá, dệt chiếu, làm gốm...) nhưng trừ các công đoạn sử dụng hóa chất độc hại.

- Nghề thủ công mỹ nghệ (thêu ren, mộc mỹ nghệ, nặn tò he, xâu chuỗi tràng hạt...).

- Đan lát, làm đồ gia dụng từ nguyên liệu tự nhiên (mây, tre, lá nón...).

- Gói nem, kẹo, bánh (không được vận hành máy móc đóng gói).

- Nuôi tằm; làm cỏ vườn rau sạch, chăn thả gia súc tại nông trại; phụ gỡ lưới cá.

* Điều kiện sử dụng: 

Theo Điều 145 Bộ luật Lao động 2019 và Điều 3, Điều 4 Thông tư 09/2020/TT-BLĐTBXH, người sử dụng lao động (NSDLĐ) phải tuân thủ nghiêm ngặt các điều kiện:

- Phải giao kết hợp đồng lao động (HĐLĐ) bằng văn bản với người chưa đủ 15 tuổi và người đại diện theo pháp luật của họ.

- Thời giờ làm việc không quá 04 giờ/ngày và 20 giờ/tuần; tuyệt đối không được làm thêm giờ, làm việc vào ban đêm.

- Việc bố trí giờ làm việc không được ảnh hưởng đến thời gian học tập của các em.

- Phải có giấy khám sức khỏe phù hợp với công việc và tổ chức khám sức khỏe định kỳ ít nhất 06 tháng/lần.

- NSDLĐ trực tiếp giao kết hợp đồng phải có Phiếu lý lịch tư pháp (không quá 06 tháng) chứng minh không có án tích về hành vi xâm hại trẻ em và phải ký Bản cam kết theo mẫu.

2. Đối với người lao động dưới 13 tuổi

* Về loại công việc được làm: 

Nguyên tắc chung là cấm tuyển dụng và sử dụng người dưới 13 tuổi làm việc. Tuy nhiên, pháp luật mở ra một ngoại lệ duy nhất: 

- Chỉ được làm các công việc nghệ thuật, thể dục, thể thao (nhưng không làm tổn hại đến sự phát triển thể lực, trí lực, nhân cách của trẻ).

* Điều kiện sử dụng: 

Ngoài việc phải tuân thủ các điều kiện về HĐLĐ, thời giờ làm việc (tương tự như nhóm 13 - dưới 15 tuổi), NSDLĐ muốn sử dụng người dưới 13 tuổi bắt buộc phải có sự đồng ý bằng văn bản của Sở Lao động - Thương binh và Xã hội (Sở LĐ-TB&XH) cấp tỉnh trước khi sử dụng. Hợp đồng lao động với người dưới 13 tuổi chỉ có hiệu lực sau khi Sở LĐ-TB&XH có văn bản đồng ý.

II. VÍ DỤ MINH HỌA

* Ví dụ 1 (Lao động 14 tuổi): 

Làng nghề gốm Bát Tràng có cháu A (14 tuổi) muốn phụ gia đình và xưởng gốm ông B vẽ hoa văn lên bình gốm vào dịp nghỉ hè. 

> Phân tích: Công việc "chấm men gốm" thuộc danh mục công việc nhẹ được phép làm (Phụ lục II). Ông B được phép thuê cháu A nhưng phải ký HĐLĐ với cả cháu A và bố mẹ cháu. Ông B chỉ được bố trí cháu A làm tối đa 4 tiếng/ngày và phải nộp lý lịch tư pháp chứng minh mình chưa từng xâm hại trẻ em.

* Ví dụ 2 (Lao động 9 tuổi): 

Đoàn làm phim X muốn thuê bé C (9 tuổi) đóng vai chính trong một bộ phim điện ảnh dự kiến quay trong 2 tháng. 

> Phân tích: Bé C dưới 13 tuổi, nhưng công việc "biểu diễn nghệ thuật" thuộc diện ngoại lệ được phép. Đoàn phim X phải chuẩn bị hồ sơ (gồm dự thảo HĐLĐ, giấy đồng ý của bố mẹ bé C, lịch học của bé C, lý lịch tư pháp của Giám đốc đoàn phim) nộp lên Sở LĐ-TB&XH. Chỉ khi Sở ra văn bản đồng ý, đoàn phim mới được chính thức ký HĐLĐ và bấm máy.

* Ví dụ 3 (Vi phạm pháp luật): 

Quán phở Y thuê cháu D (14 tuổi) làm phụ bưng bê, rửa bát từ 18h00 đến 23h00 mỗi ngày. 

> Phân tích: Quán phở Y vi phạm pháp luật nghiêm trọng. Thứ nhất, công việc bưng bê quán ăn không nằm trong danh mục công việc nhẹ cho người dưới 15 tuổi. Thứ hai, thời gian làm việc vượt quá 4 giờ/ngày và dính vào khung giờ ban đêm (từ 22h) vốn bị nghiêm cấm đối với người dưới 15 tuổi.

III. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ CỦA CHUYÊN GIA

1. Bảo vệ "Vùng cấm" tuổi thơ: 

Bộ luật Lao động 2019 và Thông tư 09/2020 thể hiện sự tiến bộ và sự tương thích với các Công ước của Tổ chức Lao động Quốc tế (ILO) về xóa bỏ lao động trẻ em. Việc quy định nhóm dưới 13 tuổi tuyệt đối không được làm việc vì mục đích kinh tế, mà chỉ được tham gia các mảng năng khiếu (nghệ thuật, thể thao) giúp bảo vệ tuổi thơ và thể trạng non nớt của các em.

2. Hàng rào thủ tục "Lý lịch tư pháp": 

Một điểm sáng nhân văn của Thông tư 09/2020 là yêu cầu người đại diện giao kết hợp đồng của doanh nghiệp phải cung cấp "Phiếu lý lịch tư pháp" và cam kết không có án tích xâm hại trẻ em. Đây là màng lọc quan trọng để loại bỏ những đối tượng có nguy cơ ấu dâm, bạo hành tiếp cận với lao động trẻ em.

3. Dung hòa giữa bảo vệ và phát triển kỹ năng: 

Danh mục công việc nhẹ cho nhóm 13-15 tuổi (như lập trình phần mềm, đan lát, thêu ren) phản ánh đúng thực tiễn kinh tế - xã hội Việt Nam. Nó vừa giúp bảo tồn các làng nghề truyền thống, vừa tạo cơ hội cho những thiếu niên có năng khiếu đặc biệt (như công nghệ thông tin) được phát triển sớm và kiếm thêm thu nhập hợp pháp phụ giúp gia đình mà không phải bỏ học. Việc luật quy định rõ "không được làm ảnh hưởng đến thời gian học tập" khẳng định nguyên tắc: Giáo dục là ưu tiên số một.

IV. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp, xưởng sản xuất, đoàn phim):

* Tuyệt đối tuân thủ thời gian làm việc: 

Không được vì ép tiến độ (như chạy sô diễn, chạy đơn hàng Tết) mà bắt các em làm quá 04 giờ/ngày. Nếu vi phạm, doanh nghiệp không chỉ bị phạt tiền rất nặng mà còn có nguy cơ bị đình chỉ hoạt động.

* Lập "Sổ theo dõi": 

NSDLĐ bắt buộc phải lập Sổ theo dõi tình hình sử dụng lao động chưa thành niên (theo Mẫu số 06), ghi rõ kết quả khám sức khỏe, lịch học để trình Thanh tra lao động khi bị kiểm tra.

* Xin phép đúng thẩm quyền: 

Khi thuê mẫu nhí, diễn viên nhí dưới 13 tuổi, bộ phận Nhân sự/Pháp chế phải nộp hồ sơ xin phép Sở LĐ-TB&XH ít nhất 10 ngày làm việc trước khi bấm máy. Đừng để tình trạng "tiền trảm hậu tấu".

b. Đối với Cha mẹ / Người đại diện theo pháp luật:

* Đừng biến con thành "công cụ kiếm tiền": 

Khi ký HĐLĐ cho con (dưới 15 tuổi), cha mẹ phải đọc kỹ các điều khoản về thời giờ làm việc và điều kiện an toàn. Không vì tiền cát-xê hay tiền công cao mà ký những hợp đồng bóc lột sức khỏe, cướp đi thời gian học văn hóa và vui chơi của con.

* Giám sát chặt chẽ: 

Cha mẹ cần theo dõi sát sao môi trường làm việc của con. Nếu phát hiện NSDLĐ có lời nói, hành vi nhục mạ hoặc bắt con làm các công việc khuân vác nặng, tiếp xúc hóa chất độc hại, cần lập tức yêu cầu chấm dứt hợp đồng.
....

PHỤ LỤC II

DANH MỤC CÔNG VIỆC NHẸ NGƯỜI TỪ ĐỦ 13 TUỔI ĐẾN CHƯA ĐỦ 15 TUỔI ĐƯỢC LÀM
(Ban hành kèm theo Thông tư số 09/2020/TT-BLĐTBXH ngày 12 tháng 11 năm 2020 của Bộ trưởng Bộ Lao động - Thương binh và Xã hội)

1. Biểu diễn nghệ thuật.

2. Vận động viên thể thao.

3. Lập trình phần mềm.

4. Các nghề truyền thống: chấm men gốm; cưa vỏ trai; làm giấy dó; làm nón lá; chấm nón; dệt chiếu; làm trống; dệt thổ cẩm; thêu thổ cẩm; làm bún gạo; làm miến; làm giá đỗ; làm bánh đa; dệt tơ tằm; se sợi hoa sen; vẽ tranh sơn mài, se nhang, làm vàng mã (trừ các công đoạn có sử dụng hóa chất độc hại như sơn ta, hóa chất tẩy rửa, hóa chất dùng để ướp màu, hóa chất tạo mùi, tạo tàn nhang cong…).

5. Các nghề thủ công mỹ nghệ: thêu ren; mộc mỹ nghệ; làm lược sừng; làm tranh dân gian (tranh Đông Hồ, tranh Hàng Trống…); nặn tò he; làm tranh khắc gỗ, biểu tranh lụa; nhặt vỏ sò, điệp để gắn trên tranh mỹ nghệ; mài đánh bóng tranh mỹ nghệ; xâu chuỗi tràng hạt kết cườm, đánh bóng trang sức mỹ nghệ; làm rối búp bê; làm thiếp mừng các sản phẩm từ giấy nghệ thuật trang trí trên thiếp mừng; làm khung tranh mô hình giấy, hộp giấy, túi giấy.

6. Đan lát, làm các đồ gia dụng, đồ thủ công mỹ nghệ từ nguyên liệu tự nhiên như: mây, tre, nứa, dừa, chuối, bèo lục bình, đay, cói, quế, guột, đót, lá nón.

7. Gói nem, gói kẹo, gói bánh(trừ việc vận hành hoặc sử dụng các máy, thiết bị, dụng cụ đóng gói).

8. Nuôi tằm.

9. Làm cỏ vườn rau sạch; thu hoạch rau, củ, quả sạch theo mùa.

10. Chăn thả gia súc tại nông trại.

11. Phụ gỡ lưới cá, đan lưới cá, phơi khô thủy sản.

12. Cắt chỉ, đơm nút, thùa khuyết, đóng gói vào hộp các sản phẩm dệt thủ công.

.....