Chế độ thai sản (BHXH bắt buộc)

Lao động nữ trong thời kỳ mang thai, sinh con được hưởng chế độ thai sản theo quy định của pháp luật (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong

Lao động nữ tham gia BHXH được hưởng các chế độ thuộc loại hình bảo hiểm này, trong đó có Chế độ thai sản. Trong bài viết này, chúng tôi giới thiệu nguyên tắc và những chế độ cơ bản quy định tại Luật Bảo hiểm xã hội 2024 (có hiệu lực từ ngày 01/07/2025). Trong thực tế, người lao động nữ cần trao đổi với bộ phận nhân sự của doanh nghiệp, để được hướng dẫn và hỗ trợ.

Chế độ thai sản là một trong những trụ cột quan trọng của hệ thống an sinh xã hội, nhằm bù đắp một phần thu nhập và hỗ trợ chăm sóc sức khỏe cho người lao động (NLĐ) khi mang thai, sinh con, nhận nuôi con nuôi hoặc thực hiện các biện pháp kế hoạch hóa gia đình. Luật BHXH 2024 đã có những quy định rất cụ thể và bảo vệ tối đa quyền lợi cho cả lao động nữ và lao động nam.

1. Đối tượng và Điều kiện hưởng chế độ thai sản

a. Cơ sở pháp lý: Điều 50 Luật BHXH 2024.

b. Phân tích điều kiện: 

- NLĐ (bao gồm lao động nữ mang thai, sinh con, mang thai hộ, nhờ mang thai hộ, nhận nuôi con nuôi dưới 6 tháng tuổi và lao động nam có vợ sinh con) sẽ được hưởng chế độ thai sản nếu đáp ứng điều kiện về thời gian đóng BHXH bắt buộc:Quy định chung: Phải đóng BHXH bắt buộc từ đủ 06 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng liền kề trước khi sinh con hoặc nhận nuôi con nuôi.

- Trường hợp đặc biệt (Thai lý): Lao động nữ đã đóng BHXH từ đủ 12 tháng trở lên mà khi mang thai phải nghỉ việc để dưỡng thai theo chỉ định của cơ sở y tế thì chỉ cần đóng BHXH từ đủ 03 tháng trở lên trong thời gian 12 tháng liền kề trước khi sinh con.

- Trường hợp điều trị vô sinh: Lao động nữ sinh con đã đóng BHXH từ đủ 06 tháng trở lên trong thời gian 24 tháng liền kề trước khi sinh đối với trường hợp phải nghỉ việc để điều trị vô sinh.

Lưu ý: NLĐ đủ điều kiện mà chấm dứt hợp đồng lao động trước thời điểm sinh con/nhận con nuôi thì vẫn được hưởng chế độ thai sản bình thường.

Ví dụ minh hoạ 1: 

Chị A dự kiến sinh con vào tháng 10/2026. Để được hưởng chế độ thai sản, chị A phải có ít nhất 06 tháng đóng BHXH trong khoảng thời gian từ tháng 10/2025 đến tháng 09/2026. Tuy nhiên, nếu chị A có tiền sử sinh non, bác sĩ chỉ định phải nghỉ việc dưỡng thai từ tháng 04/2026, và tính đến trước đó chị đã đóng BHXH được 3 năm. Lúc này, chị A chỉ cần có đủ 03 tháng đóng BHXH trong vòng 12 tháng trước khi sinh là đủ điều kiện hưởng chế độ thai sản.

2. Quyền lợi về thời gian nghỉ việc hưởng thai sản

* Khám thai (Điều 51): 

Lao động nữ được nghỉ đi khám thai tối đa 05 lần, mỗi lần 01 ngày (hoặc 02 ngày nếu ở xa cơ sở y tế/có bệnh lý) tính theo ngày làm việc.

* Sảy thai, nạo hút, thai chết lưu (Điều 52): 

Nghỉ từ 10 ngày đến 50 ngày tùy thuộc vào tuần tuổi của thai nhi do bác sĩ chỉ định. Nếu thai từ 22 tuần tuổi trở lên mà bị sảy/chết lưu, lao động nữ và người chồng được nghỉ chế độ thai sản như trường hợp sinh con bình thường.

* Khi sinh con (Điều 53):Lao động nữ: 

Nghỉ 06 tháng. Trường hợp sinh đôi trở lên thì từ con thứ hai trở đi, cứ mỗi con được nghỉ thêm 01 tháng.

* Lao động nam: 

Được nghỉ từ 05 ngày đến 14 ngày làm việc (tùy thuộc vào việc vợ sinh thường, sinh mổ hay sinh đa thai) trong khoảng thời gian 60 ngày kể từ ngày vợ sinh con.

* Thực hiện biện pháp tránh thai (Điều 57): 

Nghỉ 07 ngày (đặt vòng) hoặc 15 ngày (triệt sản).

Ví dụ minh hoạ 2: 

Vợ anh B sinh mổ một bé trai. Anh B đang đóng BHXH bắt buộc tại công ty. Theo luật, anh B sẽ được nghỉ 07 ngày làm việc hưởng nguyên lương (từ quỹ BHXH) để chăm sóc vợ con. Anh có thể nghỉ gộp hoặc chia nhỏ số ngày này, miễn là ngày bắt đầu nghỉ lần cuối cùng phải nằm trong vòng 60 ngày kể từ khi vợ sinh.

3. Quyền lợi về tài chính (Tiền trợ cấp)

a. Trợ cấp một lần khi sinh con (Điều 58): 

Bằng 02 lần mức tham chiếu tại tháng sinh con cho mỗi con. Đặc biệt:Nếu mẹ không đủ điều kiện (hoặc không tham gia BHXH) nhưng cha tham gia BHXH đủ 06 tháng trong 12 tháng trước khi sinh thì cha được nhận khoản trợ cấp này.

b. Trợ cấp thai sản hằng tháng (Điều 59): 

Mức hưởng 01 tháng bằng 100% mức bình quân tiền lương làm căn cứ đóng BHXH của 06 tháng liền kề trước khi nghỉ việc hưởng chế độ.

c. Trợ cấp dưỡng sức, phục hồi sức khỏe (Điều 60): 

Sau khi nghỉ hết thời gian thai sản, nếu sức khỏe chưa phục hồi, lao động nữ được nghỉ dưỡng sức từ 05 - 10 ngày (do NSDLĐ và Công đoàn quyết định). Mức tiền hưởng mỗi ngày bằng 30% mức tham chiếu.

Ví dụ minh hoạ 3: 

Chị C sinh 1 con. Bình quân tiền lương đóng BHXH 6 tháng cuối của chị là 10.000.000 VNĐ/tháng. Giả sử mức tham chiếu tại thời điểm sinh là 2.340.000 VNĐ. Tổng số tiền chị C nhận được từ quỹ BHXH = Tiền trợ cấp 6 tháng nghỉ sinh + Tiền trợ cấp 1 lần = (10.000.000 x 6) + (2.340.000 x 2) = 64.680.000 VNĐ.

4. Lưu ý quan trọng cho các bên liên quan

* Đối với Người lao động (NLĐ)

- Thời hạn nộp hồ sơ: Sau khi quay trở lại làm việc, bạn phải nộp toàn bộ hồ sơ (Giấy khai sinh/Giấy chứng sinh của con, Giấy ra viện...) cho công ty chậm nhất là 45 ngày. Quá hạn mà không có lý do chính đáng giải trình bằng văn bản sẽ gây ảnh hưởng đến việc nhận tiền.

- Trường hợp đã nghỉ việc: Nếu bạn đã chấm dứt hợp đồng lao động trước khi sinh, bạn mang trực tiếp hồ sơ cùng Sổ BHXH đến nộp tại cơ quan BHXH.

- Bảo hiểm Y tế (BHYT): Trong thời gian nghỉ thai sản từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng, thời gian này được tính là thời gian đóng BHXH, bạn không phải nộp tiền BHXH nhưng vẫn được cơ quan BHXH đóng BHYT và hưởng quyền lợi khám chữa bệnh.

* Đối với Người sử dụng lao động (Doanh nghiệp)

- Trách nhiệm lập hồ sơ (Điều 62): Trong vòng 07 ngày làm việc kể từ ngày nhận đủ hồ sơ của NLĐ, phòng nhân sự/kế toán phải lập danh sách đề nghị giải quyết chế độ và gửi lên cơ quan BHXH. Việc chậm trễ gây thiệt hại cho NLĐ thì NSDLĐ phải bồi thường.

- Nghỉ dưỡng sức: Công ty phối hợp với Ban chấp hành Công đoàn cơ sở để quyết định số ngày nghỉ dưỡng sức cho lao động nữ (từ 5-10 ngày tùy sinh thường, sinh mổ hay sinh đôi). Nếu công ty chưa có công đoàn, giám đốc tự quyết định. Hồ sơ dưỡng sức phải nộp cho BHXH trong vòng 07 ngày làm việc kể từ ngày NLĐ bắt đầu nghỉ dưỡng sức.

- Không đóng BHXH trong thời gian NLĐ nghỉ thai sản: Khi NLĐ nghỉ việc hưởng thai sản từ 14 ngày làm việc trở lên trong tháng, công ty và NLĐ không phải đóng BHXH, BHYT, BHTN tháng đó. Tuy nhiên, nếu NLĐ đi làm sớm trước khi hết thời gian nghỉ thai sản, công ty phải trả lương những ngày đi làm và bắt đầu đóng BHXH bắt buộc trở lại.

.....