Chế độ bảo hộ lao động, chăm sóc sức khoẻ người lao động

NSDLĐ có trách nhiệm thực hiện đầy đủ các quy định, bảo đảm chế độ bảo hộ, chăm sóc sức khoẻ cho NLĐ (ảnh minh hoạ)

Hoa Văn

Sức khỏe của người lao động (NLĐ) là tài sản quý giá nhất của mọi doanh nghiệp. Để bảo vệ nguồn nhân lực này, pháp luật lao động và cụ thể là Luật An toàn, vệ sinh lao động (ATVSLĐ) 2015 cùng Bộ luật Lao động 2019 đã thiết lập một hệ thống quy định chặt chẽ về chế độ bảo hộ lao động và chăm sóc sức khỏe. Các quy định này chuyển trọng tâm từ việc "giải quyết hậu quả" sang "chủ động phòng ngừa".

Dưới đây là phân tích về chế độ pháp lý này.

I. QUY ĐỊNH PHÁP LUẬT VỀ BẢO HỘ VÀ CHĂM SÓC SỨC KHỎE

1. Chế độ trang cấp phương tiện bảo vệ cá nhân 

Căn cứ Điều 23 Luật ATVSLĐ 2015, NLĐ làm công việc có yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại phải được người sử dụng lao động (NSDLĐ) trang cấp đầy đủ phương tiện bảo vệ cá nhân (đồ bảo hộ) và NLĐ bắt buộc phải sử dụng trong quá trình làm việc. Pháp luật quy định nguyên tắc "cứng": NSDLĐ phải trang bị đúng chủng loại, đúng đối tượng, đủ số lượng, bảo đảm chất lượng. Nghiêm cấm hành vi phát tiền thay cho việc trang cấp phương tiện bảo vệ cá nhân, hoặc buộc NLĐ tự mua, thu tiền của NLĐ để mua đồ bảo hộ.

2. Chế độ bồi dưỡng bằng hiện vật 

Căn cứ Điều 24 Luật ATVSLĐ 2015, NLĐ làm việc trong điều kiện có yếu tố nguy hiểm, yếu tố có hại sẽ được NSDLĐ bồi dưỡng bằng hiện vật (ví dụ: sữa, đường, thực phẩm chức năng...). Việc bồi dưỡng này nhằm giúp tăng cường sức đề kháng và thải độc của cơ thể người lao động. Nó phải được thực hiện ngay trong ca, ngày làm việc, bảo đảm thuận tiện và an toàn vệ sinh thực phẩm. Tương tự như đồ bảo hộ, khoản 7 Điều 12 Luật ATVSLĐ nghiêm cấm tuyệt đối việc trả tiền thay cho việc bồi dưỡng bằng hiện vật.

3. Khám sức khỏe định kỳ và quản lý hồ sơ sức khỏe 

Việc theo dõi sức khỏe được quy định nghiêm ngặt tại Điều 21 và Điều 27 Luật ATVSLĐ 2015:

* Tần suất khám: 

Hằng năm, NSDLĐ phải tổ chức khám sức khỏe ít nhất 01 lần cho NLĐ. Đối với NLĐ làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm, NLĐ khuyết tật, chưa thành niên hoặc cao tuổi, phải được khám ít nhất 06 tháng một lần.

* Nội dung khám đặc thù: 

Lao động nữ bắt buộc phải được khám chuyên khoa phụ sản; người tiếp xúc yếu tố nguy cơ phải được khám phát hiện bệnh nghề nghiệp.

* Trách nhiệm chi trả: 

Toàn bộ chi phí khám sức khỏe định kỳ, khám bệnh nghề nghiệp do NSDLĐ chi trả. Số tiền này được hạch toán vào chi phí được trừ khi xác định thu nhập chịu thuế của doanh nghiệp.

NSDLĐ phải lập và quản lý hồ sơ sức khỏe của NLĐ, đồng thời phải căn cứ vào tiêu chuẩn sức khỏe và kết quả khám để sắp xếp công việc cho phù hợp.

4. Bảo vệ thai sản và sức khỏe sinh sản 

Pháp luật có chế độ bảo vệ đặc biệt đối với lao động làm nghề ảnh hưởng chức năng sinh sản:

- Theo Điều 11 Thông tư 10/2020/TT-BLĐTBXH, NSDLĐ phải công bố công khai danh mục nghề, công việc có ảnh hưởng xấu tới chức năng sinh sản và nuôi con đang có tại nơi làm việc để NLĐ lựa chọn, quyết định làm việc.

- Theo khoản 2 Điều 137 Bộ luật Lao động 2019, nếu lao động nữ làm nghề nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc công việc có ảnh hưởng xấu tới chức năng sinh sản khi mang thai và có thông báo cho NSDLĐ, thì phải được chuyển sang làm công việc nhẹ hơn, an toàn hơn hoặc giảm bớt 01 giờ làm việc hằng ngày mà không bị cắt giảm tiền lương cho đến hết thời gian nuôi con dưới 12 tháng tuổi.

5. Điều dưỡng phục hồi sức khỏe 

Căn cứ Điều 26 Luật ATVSLĐ 2015, pháp luật khuyến khích NSDLĐ hằng năm tổ chức cho NLĐ làm nghề, công việc nặng nhọc, độc hại, nguy hiểm hoặc người có sức khỏe kém được đi điều dưỡng phục hồi sức khỏe.

II. VÍ DỤ MINH HỌA

* Tình huống 1 (Vi phạm chế độ bồi dưỡng): 

Công ty Hóa chất X quy định phụ cấp cho công nhân làm việc tại phân xưởng pha chế hóa chất là 500.000 VNĐ/tháng vào thẳng bảng lương thay vì phát sữa và mặt nạ phòng độc để công nhân "tự túc". 

> Phân tích: Công ty X đã vi phạm nghiêm trọng điểm b khoản 3 Điều 23 và khoản 7 Điều 12 Luật ATVSLĐ. Pháp luật cấm trả tiền thay đồ bảo hộ và bồi dưỡng hiện vật. Lý do là nếu phát tiền, công nhân có xu hướng mang tiền về chi tiêu cho gia đình thay vì mua đồ ăn bồi dưỡng thải độc cơ thể, dẫn đến bệnh nghề nghiệp.

* Tình huống 2 (Khám sức khỏe sai luật): 

Anh A là thợ hàn làm việc trong hầm lò (thuộc danh mục nghề đặc biệt nặng nhọc, độc hại). Công ty Y tổ chức khám sức khỏe chung cho toàn công ty mỗi năm 1 lần và bắt anh A đóng 50% chi phí khám. 

> Phân tích: Công ty Y làm sai 2 điểm. Thứ nhất, đối với nghề nặng nhọc độc hại, anh A phải được khám sức khỏe ít nhất 06 tháng/lần (khoản 1 Điều 21 Luật ATVSLĐ). Thứ hai, toàn bộ chi phí khám sức khỏe phải do công ty đài thọ (khoản 6 Điều 21 Luật ATVSLĐ), không được thu tiền của NLĐ.

* Tình huống 3 (Bảo vệ thai sản): 

Chị B làm công việc trực tiếp tiếp xúc với hóa chất Toluene (thuộc danh mục nghề có ảnh hưởng xấu tới chức năng sinh sản theo Mục 2 Phần I Phụ lục Thông tư 10/2020). Khi chị B báo tin mang thai, công ty bắt buộc phải chuyển chị sang làm công việc văn phòng nhẹ nhàng, an toàn hơn, và phải giữ nguyên mức lương của công việc cũ cho đến khi con chị đủ 12 tháng tuổi (khoản 2 Điều 137 BLLĐ).

III. BÌNH LUẬN VÀ ĐÁNH GIÁ 

1. Triết lý "Con người là trung tâm" 

Các quy định về bảo hộ lao động cho thấy tính nhân văn và sự tiến bộ của pháp luật Việt Nam. Việc khước từ nguyên tắc "thỏa thuận bằng tiền" trong trang cấp đồ bảo hộ và bồi dưỡng hiện vật đã chặn đứng lỗ hổng doanh nghiệp dùng tiền để mua rẻ sức khỏe của công nhân.

2. Công cụ quản trị rủi ro cho doanh nghiệp 

Thoạt nhìn, việc phải chi trả tiền khám sức khỏe định kỳ 6 tháng/lần, mua đồ bảo hộ chuẩn quốc gia, bồi dưỡng hiện vật là một gánh nặng chi phí. Tuy nhiên, Luật đã tạo điều kiện khi cho phép đưa toàn bộ các khoản này vào chi phí được trừ khi tính thuế Thu nhập doanh nghiệp. Đầu tư cho y tế dự phòng tại nơi làm việc luôn rẻ hơn rất nhiều so với chi phí bồi thường hàng chục tháng lương khi công nhân mắc bệnh nghề nghiệp hoặc xảy ra tai nạn lao động thương tâm.

3. Đặc quyền bảo vệ lao động nữ 

Danh mục nghề có ảnh hưởng xấu đến chức năng sinh sản (Thông tư 10/2020) bảo đảm rằng quyền được lao động không tước đi thiên chức làm mẹ. Việc buộc NSDLĐ chuyển việc nhẹ cho lao động nữ mang thai mà không được giảm lương là một chính sách an sinh xã hội xuất sắc.

IV. LƯU Ý VÀ LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

a. Đối với Người sử dụng lao động (Bộ phận HR, Y tế cơ sở):

* Quản trị hồ sơ sức khỏe: 

Phải thiết lập hệ thống hồ sơ sức khỏe cá nhân cho từng NLĐ. Dựa vào kết quả khám sức khỏe định kỳ để luân chuyển, bố trí công việc. Nếu NLĐ có dấu hiệu bệnh, tuyệt đối không bố trí họ làm công việc nặng nhọc, độc hại.

* Khám chuyên khoa cho lao động nữ: 

Trong đợt khám sức khỏe hằng năm, HR bắt buộc phải mua gói 

khám có danh mục "khám chuyên khoa phụ sản" cho lao động nữ, nếu thiếu sẽ bị Thanh tra lao động xử phạt.

* Không chi tiền thay hiện vật: 

Phải mua sữa, đường, thiết bị bảo hộ trực tiếp phát cho công nhân. Yêu cầu giám sát viên (An toàn vệ sinh viên) kiểm tra gắt gao việc công nhân có mang đồ bảo hộ khi làm việc hay không. Nếu công nhân không tuân thủ, công ty có quyền lập biên bản kỷ luật.

b. Đối với Người lao động:

* Sử dụng đồ bảo hộ là nghĩa vụ: 

Pháp luật trao quyền được bảo vệ cho bạn, nhưng cũng quy định việc sử dụng đồ bảo hộ là nghĩa vụ bắt buộc. Nếu bạn tự ý tháo bỏ mặt nạ, dây đai an toàn cho "đỡ vướng" và xảy ra tai nạn, bạn sẽ bị kết luận là có lỗi và mức tiền bồi thường từ công ty sẽ sụt giảm nghiêm trọng.

* Đòi hỏi quyền lợi khám bệnh: 

Nếu bạn làm các nghề độc hại như thợ hàn, thợ mỏ, tiếp xúc hóa chất, hãy yêu cầu công đoàn can thiệp nếu công ty không tổ chức khám sức khỏe định kỳ 06 tháng/lần.

* Lao động nữ cần chủ động: 

Khi biết mình mang thai mà đang làm việc trong môi trường hóa chất, nâng vác nặng, hãy nộp ngay giấy xác nhận mang thai cho nhân sự để yêu cầu được chuyển sang công việc nhẹ hơn, an toàn hơn mà vẫn giữ nguyên lương. Đừng cố gắng chịu đựng vì nó đe dọa trực tiếp đến thai nhi.

....