Bản chất pháp lý của hợp đồng lao động: nhận diện và rủi ro khi “né” HĐLĐ

Hợp đồng lao động không phải và không thể là "hợp đồng dịch vụ" (minh hoạ)

Luật sư Trần Hồng Phong

Trong thực tiễn quản trị nhân sự, không ít doanh nghiệp tìm cách “linh hoạt hóa” quan hệ lao động bằng cách ký hợp đồng cộng tác viên, hợp đồng dịch vụ, hợp đồng khoán việc hoặc thỏa thuận hợp tác thay vì hợp đồng lao động. Mục đích thường là giảm nghĩa vụ đóng bảo hiểm xã hội, tránh trách nhiệm khi chấm dứt, hoặc hạn chế rủi ro tranh chấp.

Tuy nhiên, pháp luật lao động không căn cứ vào tên gọi hợp đồng, mà căn cứ vào bản chất quan hệ thực tế. Nếu đủ dấu hiệu của quan hệ lao động, thì dù gọi là gì, pháp luật vẫn coi đó là hợp đồng lao động và áp dụng đầy đủ nghĩa vụ theo luật.

Bài viết này phân tích bản chất pháp lý của hợp đồng lao động, dấu hiệu nhận diện và những rủi ro khi doanh nghiệp “né” hợp đồng lao động.

1. Cơ sở pháp lý về hợp đồng lao động

Theo Điều 13 Bộ luật lao động 2019, hợp đồng lao động là sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện làm việc, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên.

Quan trọng hơn, khoản 1 Điều 13 nhấn mạnh:

Trường hợp hai bên thỏa thuận bằng tên gọi khác nhưng có nội dung thể hiện việc làm có trả công, tiền lương và có sự quản lý, điều hành, giám sát của một bên thì vẫn được coi là hợp đồng lao động.

Đây là nguyên tắc “xác định theo bản chất, không theo tên gọi”.

Ngoài ra, các quy định liên quan còn bao gồm:

- Điều 14 Bộ luật lao động 2019 (hình thức hợp đồng lao động).

- Điều 20 Bộ luật lao động 2019 (loại hợp đồng lao động).

Các quy định về nghĩa vụ bảo hiểm xã hội theo pháp luật chuyên ngành.

2. Dấu hiệu nhận diện quan hệ lao động

Từ quy định tại Điều 13 Bộ luật lao động 2019 và thực tiễn xét xử một số vụ án về tranh chấp hợp đồng lao động, có thể xác định 3 dấu hiệu cốt lõi của quan hệ lao động.

2.1. Có công việc cụ thể do một bên giao

Người lao động thực hiện công việc xác định, có vị trí, chức danh, mô tả công việc rõ ràng hoặc thực tế được phân công nhiệm vụ thường xuyên.

Nếu cá nhân làm việc ổn định, liên tục, gắn với bộ máy doanh nghiệp, thì khả năng cao là quan hệ lao động.

2.2. Có trả công, tiền lương định kỳ

Tiền được trả theo tháng, theo tuần, hoặc theo chu kỳ cố định là dấu hiệu quan trọng.

Ngay cả khi gọi là “phí cộng tác”, “phí dịch vụ”, “khoán trọn gói”, nếu bản chất là tiền công trả cho công việc thường xuyên thì vẫn có thể bị xác định là tiền lương.

2.3. Có sự quản lý, điều hành, giám sát

Đây là yếu tố then chốt. Nếu doanh nghiệp:

- Quy định giờ làm việc.

- Kiểm soát quy trình thực hiện.

- Yêu cầu báo cáo thường xuyên.

- Áp dụng nội quy, kỷ luật.

- Đánh giá hiệu suất như nhân viên chính thức.

Thì quan hệ đó mang bản chất hợp đồng lao động, dù trên giấy tờ gọi là hợp tác hay dịch vụ.

3. Rủi ro pháp lý khi Người sử dụng lao động “né” ký hợp đồng lao động

3.1. Bị xác định lại quan hệ lao động khi có tranh chấp

Đã từng có trường hợp "Cộng tác viên" kiện bên thuê mình, yêu cầu được bảo đảm chế độ HBXH, BHYT ... Khi xảy ra tranh chấp, tòa án sẽ xem xét thực tế và bản chất quan hệ để đưa ra phán quyết.

Nếu đủ dấu hiệu của quan hệ lao động, doanh nghiệp có thể bị:

- Buộc ký hợp đồng lao động đúng loại.

- Truy đóng bảo hiểm xã hội cho toàn bộ thời gian làm việc.

- Thanh toán tiền lương, chế độ theo quy định của Bộ luật lao động.

3.2. Rủi ro về bảo hiểm xã hội và xử phạt hành chính

Việc Người sử dụng lao động cố ý hiểu sai hoặc không ký hợp đồng lao động đúng quy định có thể bị xử phạt theo pháp luật về lao động và bảo hiểm xã hội.

Ngoài tiền truy đóng, doanh nghiệp có thể phải nộp tiền chậm đóng và chịu xử phạt hành chính.

3.3. Rủi ro khi chấm dứt quan hệ

Nếu doanh nghiệp chấm dứt “hợp đồng cộng tác” nhưng thực chất là quan hệ lao động, người làm việc có thể yêu cầu:

- Xác định đây là hợp đồng lao động.

- Bồi thường do chấm dứt trái pháp luật.

- Nhận lại làm việc và trả lương cho thời gian không làm việc.

Thực tế, có nhiều vụ án tranh chấp lao động xuất phát từ chính việc đặt sai tên quan hệ ban đầu.

4. Phân biệt hợp đồng lao động và hợp đồng dịch vụ

"Hợp đồng dịch vụ" được quy định tại Bộ luật dân sự 2015, quan hệ giữa hai bên mang tính độc lập. 

* Bên cung ứng dịch vụ: 

- Tự chủ về thời gian và cách thức thực hiện.

- Không chịu sự quản lý trực tiếp như nhân viên.

- Không bị ràng buộc nội quy lao động.

- Chịu trách nhiệm về kết quả, không phải quá trình.

Ngược lại, trong quan hệ lao động:

- Người lao động chịu sự quản lý, điều hành.

- Phải tuân thủ nội quy, thời giờ làm việc.

- Được trả lương gắn với quá trình lao động.

> Nếu doanh nghiệp kiểm soát quá sâu đối với "Cộng tác viên" hay "Bên cung ứng dịch vụ", thì khó có thể coi đó là hợp đồng dịch vụ thuần túy.

5. Một số tình huống thực tiễn dễ rơi vào tranh chấp

- Sales ký “hợp đồng cộng tác viên” nhưng làm toàn thời gian tại công ty.

- Nhân viên marketing ký “hợp đồng khoán việc” nhưng chịu quản lý giờ giấc.

- Lập trình viên làm việc dài hạn, nhận lương hàng tháng nhưng gọi là “freelancer”.

> Trong các trường hợp này, nếu có tranh chấp, khả năng cao quan hệ giữa hai bên sẽ bị Toà án xác định là hợp đồng lao động.

6. Lưu ý và lời khuyên cho Giám đốc nhân sự/Lãnh đạo công ty

Nếu doanh nghiệp đang sử dụng nhân viên kiểu "Cộng tác viên" hay "thuê ngoài" cho những công việc có tính chất thường xuyên và có sự giám sát, quản lý - cần thiết phải xem xét lại.

Thứ nhất, đánh giá lại toàn bộ các hợp đồng “phi lao động” đang sử dụng.

Thứ hai, phân loại rõ:

- Công việc mang tính thường xuyên, cốt lõi → nên ký hợp đồng lao động.

- Công việc mang tính dự án, độc lập, không chịu quản lý trực tiếp → có thể ký hợp đồng dịch vụ.

Thứ ba, bảo đảm nội dung hợp đồng phù hợp bản chất thực tế vận hành.

Lưu ý: Việc “né” hợp đồng lao động có thể giúp doanh nghiệp giảm chi phí ngắn hạn, nhưng lại tạo ra rủi ro pháp lý dài hạn.

Kết luận

Pháp luật lao động Việt Nam xác định quan hệ lao động dựa trên bản chất, không dựa vào tên gọi.

Nếu có việc làm, có trả công và có sự quản lý, điều hành, thì đó là hợp đồng lao động, bất kể doanh nghiệp đặt tên gì.

Giám đốc nhân sự cần nhìn hợp đồng lao động không chỉ là thủ tục hành chính, mà là nền tảng pháp lý của toàn bộ quan hệ giữa doanh nghiệp và người lao động. Xác định đúng ngay từ đầu là cách hiệu quả nhất để phòng ngừa tranh chấp.

Nguồn luật áp dụng:

- Bộ luật lao động 2019: Điều 13, Điều 14, Điều 20.

- Bộ luật dân sự 2015: quy định về hợp đồng dịch vụ.
.......