Hợp đồng lao động đầu tiên là gì?

HĐLĐ đầu tiên tham gia BHXH, BHYT và BHTN bắt buộc của bạn được giao kết khi nào? (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong 

Khái niệm "HĐLĐ đầu tiên" mà chúng tôi muốn nói tới trong bài viết này, là xét về phương diện tham gia BHXH, BHYT và BHTN bắt buộc của một NLĐ, đặt dưới sự quản lý Nhà nước trong pháp luật lao động. Trong vòng đời làm việc của một người lao động tại một doanh nghiệp, việc đặt bút ký vào bản hợp đồng đầu tiên luôn mang ý nghĩa quan trọng nhất. Đây là bước ngoặt chuyển từ giai đoạn "tìm hiểu, thử việc" sang giai đoạn xác lập quan hệ lao động chính thức.

Dưới góc độ pháp lý, Bộ luật Lao động 2019 không sử dụng thuật ngữ độc lập là "Hợp đồng lao động đầu tiên", nhưng hệ thống pháp luật quy định rất khắt khe về việc giao kết bản hợp đồng khởi thủy này, bởi nó là thước đo để xác định tính hợp pháp của chuỗi các hợp đồng phái sinh (ký gia hạn) sau đó.

I. Khái niệm và Bản chất pháp lý

Căn cứ khoản 1 Điều 13 Bộ luật Lao động 2019, hợp đồng lao động là sự thỏa thuận giữa người lao động và người sử dụng lao động về việc làm có trả công, tiền lương, điều kiện lao động, quyền và nghĩa vụ của mỗi bên trong quan hệ lao động.

Như vậy, "Hợp đồng lao động đầu tiên" có thể được hiểu là bản thỏa thuận chính thức đầu tiên xác lập quan hệ lao động giữa hai bên sau khi quá trình tuyển dụng hoặc thử việc kết thúc thành công. Pháp luật bắt buộc người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng lao động với người lao động trước khi nhận họ vào làm việc.

II. Phân tích các quy định pháp luật khi giao kết hợp đồng đầu tiên

Khi ký kết hợp đồng lao động đầu tiên, các bên phải tuân thủ nghiêm ngặt các quy định sau đây của Bộ luật Lao động 2019:

1. Nghĩa vụ cung cấp thông tin trước khi ký kết (Điều 16): 

Đây là nguyên tắc "trung thực, thiện chí" bắt buộc trước khi đặt bút ký hợp đồng đầu tiên.

- Người sử dụng lao động: Phải cung cấp thông tin trung thực về công việc, địa điểm, điều kiện làm việc, thời giờ làm việc, tiền lương, bảo hiểm xã hội, và các quy định bảo vệ bí mật kinh doanh.

- Người lao động: Phải cung cấp thông tin trung thực về nhân thân, trình độ học vấn, kỹ năng nghề và tình trạng sức khỏe.

2. Hình thức của hợp đồng đầu tiên (Điều 14):

Hợp đồng lao động phải được giao kết bằng văn bản và làm thành 02 bản, mỗi bên giữ 01 bản. Hợp đồng giao kết thông qua phương tiện điện tử dưới hình thức thông điệp dữ liệu cũng có giá trị như văn bản.

Chỉ được giao kết bằng lời nói đối với hợp đồng có thời hạn dưới 01 tháng (trừ một số trường hợp đặc thù như thuê người dưới 15 tuổi, giúp việc gia đình).

3. Vấn đề Thử việc và Hợp đồng đầu tiên (Điều 24): 

Thử việc thường diễn ra trước khi ký hợp đồng chính thức đầu tiên. Hai bên có thể chọn 1 trong 2 cách:Giao kết một Hợp đồng thử việc độc lập. Nếu thử việc đạt yêu cầu, người sử dụng lao động phải giao kết hợp đồng lao động (đây chính là hợp đồng đầu tiên).

Thỏa thuận nội dung thử việc ghi trực tiếp vào trong Hợp đồng lao động. Lúc này, bản hợp đồng đầu tiên sẽ bao gồm cả giai đoạn thử việc. Nếu đạt yêu cầu thì tiếp tục thực hiện hợp đồng đã giao kết.

4. Xác định "Loại hợp đồng" cho lần ký đầu tiên (Điều 20): 

Theo khoản 1 Điều 20, hợp đồng lao động đầu tiên phải thuộc 1 trong 2 loại:

- Hợp đồng lao động không xác định thời hạn: Không ghi thời điểm chấm dứt.

- Hợp đồng lao động xác định thời hạn: Có thời hạn không quá 36 tháng.

- Sự quan trọng của hợp đồng đầu tiên đối với chuỗi hợp đồng: 

> Nếu hợp đồng đầu tiên là hợp đồng xác định thời hạn, khi hết hạn mà người lao động vẫn tiếp tục làm việc, trong 30 ngày hai bên phải ký hợp đồng mới. 

> Nếu ký hợp đồng xác định thời hạn tiếp (hợp đồng lần 2), thì chỉ được ký thêm 01 lần, sau đó bắt buộc phải ký hợp đồng không xác định thời hạn. Do đó, việc xác định đúng loại và thời hạn của hợp đồng đầu tiên là cơ sở để đếm số lần ký hợp đồng hợp pháp.

III. Ví dụ minh họa

Anh Nguyễn Văn A trúng tuyển vị trí Kỹ sư phần mềm tại Công ty Công nghệ X.

Giai đoạn 1: Công ty X ký với anh A một Hợp đồng thử việc kéo dài 60 ngày.

Giai đoạn 2 (Hợp đồng đầu tiên): Sau 60 ngày, anh A làm việc tốt. Công ty X tiến hành ký Hợp đồng lao động xác định thời hạn 01 năm với anh A (từ 01/01/2022 đến 31/12/2022). Đây là bản hợp đồng lao động đầu tiên, phải lập thành 2 bản bằng văn bản.

Giai đoạn 3 (Hợp đồng lần 2): Hết năm 2022, Công ty X tiếp tục ký thêm một hợp đồng xác định thời hạn 01 năm nữa với anh A (từ 01/01/2023 đến 31/12/2023). Việc ký "thêm 01 lần" này là đúng luật.

Giai đoạn 4 (Hợp đồng lần 3): Đến ngày 01/01/2024, nếu anh A vẫn tiếp tục làm việc, Công ty X bắt buộc phải ký Hợp đồng lao động không xác định thời hạn. Nếu Công ty X tiếp tục ký hợp đồng 01 năm là vi phạm pháp luật.

IV. Bình luận và Đánh giá

Việc pháp luật quy định chặt chẽ về việc thiết lập hợp đồng lao động và giới hạn số lần ký hợp đồng xác định thời hạn (tối đa 2 lần liên tiếp) thể hiện rõ triết lý bảo vệ người lao động.

Hợp đồng lao động đầu tiên chính là "điểm mốc" khởi thủy. Quy định này nhằm chống lại tình trạng người sử dụng lao động lách luật, sử dụng người lao động lâu dài nhưng lại liên tục ký các bản hợp đồng ngắn hạn (6 tháng, 1 năm) nối tiếp nhau từ năm này qua năm khác để dễ dàng sa thải, trốn tránh trách nhiệm đóng bảo hiểm xã hội mức cao hoặc né tránh chi trả các chế độ phúc lợi thâm niên.

V. Lời khuyên cho các bên liên quan

1. Đối với Người sử dụng lao động (Bộ phận Nhân sự - HR):

* Không thu giữ giấy tờ gốc: 

Tuyệt đối không được giữ bản chính Căn cước công dân, bằng cấp đại học của người lao động khi ký hợp đồng đầu tiên, cũng không được yêu cầu họ đặt cọc tiền. Đây là hành vi bị pháp luật nghiêm cấm.

* Quản lý lộ trình hợp đồng: 

Phải theo dõi sát sao thời hạn của bản hợp đồng đầu tiên. Trong vòng 30 ngày kể từ ngày hợp đồng đầu tiên hết hạn, phải hoàn tất việc ký hợp đồng mới. Nếu "quên" ký mà người lao động vẫn đi làm, hợp đồng đầu tiên (dù là xác định thời hạn 1 năm) sẽ tự động biến thành hợp đồng không xác định thời hạn, gây mất quyền chủ động của doanh nghiệp.

2. Đối với Người lao động:

* Trung thực cung cấp thông tin: 

Hãy khai báo trung thực về bằng cấp và kinh nghiệm. Nếu bạn cung cấp thông tin gian dối (ví dụ: dùng bằng giả) khi ký hợp đồng đầu tiên, công ty có quyền đơn phương chấm dứt hợp đồng lao động ngay lập tức và hợp pháp.

* Đọc kỹ Điều 21: 

Trước khi ký hợp đồng đầu tiên, hãy kiểm tra xem văn bản đã có đủ các nội dung bắt buộc như: Mức lương, phụ cấp, hình thức trả lương, thời giờ làm việc, đóng bảo hiểm xã hội chưa. Đừng chấp nhận các hợp đồng ghi chung chung kiểu "lương theo thỏa thuận" hoặc "bảo hiểm đóng theo quy định công ty".

* Nắm rõ quyền lợi về loại hợp đồng: 

Nếu bạn đã ký 01 bản hợp đồng có thời hạn (hợp đồng đầu tiên) và ký thêm 01 bản hợp đồng có thời hạn nữa (hợp đồng lần 2), hãy nhớ rằng ở lần ký thứ 3, công ty bắt buộc phải ký hợp đồng vô thời hạn với bạn.

.....