Quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ của NSDLĐ

Khi NLĐ thường xuyên không hoàn thành nhiệm vụ theo HĐLĐ, NSDLĐ có quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ (ảnh minh hoạ)

Ls. Trần Hồng Phong giới thiệu

Trong một số trường hợp cụ thể, chẳng hạn như NLĐ thường xuyên không hoàn thành công việc, hoặc vì những lý do khách quan nằm ngoài tầm kiểm soát, NSDLĐ có quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ với NLĐ. Cụ thể là những trường hợp nào? trình tự ra sao?

Hợp đồng lao động (HĐLĐ) là sự thỏa thuận tự nguyện giữa hai bên. Tuy nhiên, để bảo đảm quyền tự chủ trong hoạt động sản xuất kinh doanh, pháp luật cho phép NSDLĐ được quyền "chấm dứt cuộc chơi" trước thời hạn. Dù vậy, để tránh tình trạng lạm quyền và bóc lột, quyền này bị giới hạn bởi những căn cứ và thủ tục vô cùng khắt khe.

I. CÁC TRƯỜNG HỢP NSDLĐ ĐƯỢC QUYỀN ĐƠN PHƯƠNG CHẤM DỨT HĐLĐ

Căn cứ theo khoản 1 Điều 36 Bộ luật Lao động 2019, NSDLĐ chỉ được quyền đơn phương chấm dứt HĐLĐ khi có một trong 07 lý do hợp pháp sau đây:

1. Người lao động (NLĐ) thường xuyên không hoàn thành công việc: 

Việc đánh giá này không được dựa trên cảm tính mà bắt buộc phải căn cứ vào tiêu chí đánh giá mức độ hoàn thành công việc trong quy chế của NSDLĐ(quy chế này phải tham khảo ý kiến Công đoàn cơ sở).

2. NLĐ bị ốm đau, tai nạn dài ngày: 

Đã điều trị 12 tháng liên tục (với HĐLĐ không xác định thời hạn); hoặc 06 tháng liên tục (với HĐLĐ từ 12-36 tháng); hoặc quá nửa thời hạn hợp đồng (với HĐLĐ dưới 12 tháng) mà khả năng lao động chưa hồi phục.

3. Lý do bất khả kháng: 

Do thiên tai, hỏa hoạn, dịch bệnh, hoặc di dời/thu hẹp sản xuất theo yêu cầu của cơ quan nhà nước mà NSDLĐ đã tìm mọi biện pháp khắc phục nhưng vẫn buộc phải giảm chỗ làm việc.

4. NLĐ không có mặt tại nơi làm việc sau thời hạn 15 ngày kể từ ngày hết thời hạn tạm hoãn thực hiện HĐLĐ.

5. NLĐ đủ tuổi nghỉ hưu theo quy định, trừ trường hợp hai bên có thỏa thuận khác.

6. NLĐ tự ý bỏ việc không có lý do chính đáng từ 05 ngày làm việc liên tục trở lên. (Đây là điểm mới rất mạnh tay của Bộ luật 2019, cho phép NSDLĐ đuổi việc ngay lập tức thay vì phải làm quy trình kỷ luật sa thải phức tạp như trước đây).

7. NLĐ cung cấp không trung thực thông tin (về họ tên, trình độ, sức khỏe...) khi giao kết hợp đồng làm ảnh hưởng đến việc tuyển dụng.

II. ĐIỀU KIỆN VỀ THỦ TỤC: THỜI HẠN BÁO TRƯỚC VÀ "VÙNG CẤM"

Có lý do hợp pháp là chưa đủ, NSDLĐ phải tuân thủ nghiêm ngặt thủ tục báo trước và rà soát xem NLĐ có đang nằm trong diện được bảo vệ tuyệt đối hay không.

1. Thời hạn báo trước (Khoản 2 Điều 36 Bộ luật Lao động 2019 & Điều 7 Nghị định 145/2020/NĐ-CP):

- Ít nhất 45 ngày đối với HĐLĐ không xác định thời hạn.

- Ít nhất 30 ngày đối với HĐLĐ từ 12 - 36 tháng.

- Ít nhất 03 ngày làm việc đối với HĐLĐ dưới 12 tháng và trường hợp NLĐ ốm đau dài ngày.

- Không cần báo trước: Trường hợp NLĐ không trở lại làm việc sau tạm hoãn và trường hợp tự ý bỏ việc 5 ngày liên tục.

- Đặc thù (Phi công, Quản lý doanh nghiệp, Thuyền viên): Phải báo trước ít nhất 120 ngày (nếu HĐLĐ từ 12 tháng trở lên) hoặc ít nhất 1/4 thời hạn hợp đồng (nếu HĐLĐ dưới 12 tháng).

2. Các trường hợp KHÔNG ĐƯỢC quyền đơn phương chấm dứt (Điều 37 Bộ luật Lao động 2019): 

Dù có lý do chính đáng đến đâu, NSDLĐ cũng bị "trói tay" nếu NLĐ rơi vào 3 trường hợp:

- Đang ốm đau, tai nạn, bệnh nghề nghiệp đang điều trị theo chỉ định của bác sĩ (trừ trường hợp ốm đau quá dài ngày theo khoản 1 Điều 36).

- Đang nghỉ hằng năm, nghỉ việc riêng được NSDLĐ đồng ý.

- Lao động nữ mang thai; đang nghỉ thai sản hoặc nuôi con dưới 12 tháng tuổi.

(Lưu ý: Nếu vi phạm lý do, thời hạn báo trước hoặc vùng cấm, NSDLĐ sẽ bị coi là đơn phương chấm dứt HĐLĐ trái pháp luật theo Điều 39 và phải chịu phạt rất nặng theo Điều 41: Nhận lại làm việc, truy trả lương/bảo hiểm và bồi thường thêm ít nhất 2 tháng lương).

III. VÍ DỤ MINH HỌA

Ví dụ 1 (Đúng luật): 

Anh A nói dối trong CV là đã có bằng Cử nhân Kế toán để được nhận vào làm Kế toán trưởng. Sau 3 tháng, Công ty phát hiện bằng của anh A là bằng giả. Công ty đã áp dụng điểm g khoản 1 Điều 36, ra thông báo đơn phương chấm dứt HĐLĐ với anh A (báo trước 30 ngày do HĐLĐ là 1 năm). Việc Công ty cho anh A nghỉ việc là hoàn toàn hợp pháp vì anh A cung cấp thông tin không trung thực.

Ví dụ 2 (Trái pháp luật do thiếu quy chế): 

Chị B làm nhân viên Sale. Giám đốc thấy doanh số của chị B 3 tháng liền rất thấp nên bực mình, ra thông báo chấm dứt HĐLĐ với lý do "thường xuyên không hoàn thành công việc" và cho chị nghỉ sau 45 ngày. Tuy nhiên, Công ty chưa từng ban hành "Quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc". 

> Việc chấm dứt này là trái pháp luật. Dù có báo trước đủ ngày, nhưng lý do áp dụng không có cơ sở hợp pháp (vi phạm điểm a khoản 1 Điều 36). Công ty buộc phải nhận chị B lại và bồi thường theo Điều 41.

Ví dụ 3 (Trái pháp luật do vi phạm vùng cấm): 

Công ty C gặp hỏa hoạn, cháy xưởng nên phải thu hẹp sản xuất. Công ty chọn cắt giảm một số công nhân, trong đó có chị D đang nuôi con nhỏ 10 tháng tuổi. 

> Việc chấm dứt là trái pháp luật. Dù lý do hỏa hoạn là hợp pháp theo điểm c khoản 1 Điều 36, nhưng chị D đang nuôi con dưới 12 tháng tuổi thuộc "vùng cấm" không được đơn phương chấm dứt hợp đồng theo khoản 3 Điều 37.

IV. LỜI KHUYÊN CHO CÁC BÊN LIÊN QUAN

1. Đối với Người sử dụng lao động (Ban Giám đốc & Bộ phận Nhân sự):

* Nhiệm vụ cấp bách: 

Nếu doanh nghiệp chưa có "Quy chế đánh giá mức độ hoàn thành công việc", hãy xây dựng, tham khảo ý kiến Công đoàn và ban hành ngay lập tức. Thiếu "bảo kiếm" này, bạn không bao giờ có thể đuổi việc nhân viên với lý do năng lực kém một cách hợp pháp.

* Nguyên tắc "Đếm ngày": 

Phải luôn lập văn bản thông báo chấm dứt HĐLĐ và canh chuẩn thời gian báo trước (3 ngày, 30 ngày, 45 ngày). Quên báo trước ngày nào sẽ phải đền tiền lương cho ngày đó.

* Nguyên tắc "Kiểm tra thẻ đỏ": 

Trước khi ký thông báo cho ai đó nghỉ việc, hãy rà soát xem họ có đang mang thai, nuôi con dưới 12 tháng, đang nghỉ phép năm hay đang nằm viện hay không. Nếu có, tuyệt đối phải dừng lại.

2. Đối với Người lao động:

* Trung thực là thượng sách: 

Hãy trung thực về bằng cấp và kinh nghiệm khi phỏng vấn. Việc nói dối có thể khiến bạn mất việc bất cứ lúc nào.

* Tuân thủ kỷ luật: 

Đừng bao giờ tự ý nghỉ ngang mà không báo cáo. Nghỉ 5 ngày liên tục không lý do, công ty có quyền gạch tên bạn ngay lập tức mà không cần báo trước.

* Biết cách tự bảo vệ: 

Nếu công ty cho bạn nghỉ việc vì chê bạn làm việc kém, hãy yêu cầu họ chỉ ra bạn vi phạm tiêu chí nào trong Quy chế đánh giá công việc. Nếu công ty không có quy chế này, hãy mạnh dạn khiếu nại hoặc khởi kiện để đòi bồi thường do công ty đơn phương chấm dứt HĐLĐ trái pháp luật.

......